Ο αρχέγονος, διονυσιακός ήχος της ασκομαντούρας

Ο αρχέγονος, διονυσιακός ήχος της ασκομαντούρας

Πρόκειται για ένα όργανο υπό εξαφάνιση. Λίγοι είναι πλέον οι υπάρχοντες παίκτες ασκομαντούρας, όπως λίγες είναι και οι αναφορές, οι ηχογραφήσεις και οι φωτογραφίες.

Η παρακμή φαίνεται να ξεκίνησε μεταπολεμικά, όταν με την εξέλιξη της τεχνολογίας και τον εξευρωπαϊσμό της μουσικής, αυτό το άκρως παραδοσιακό μουσικό όργανο άρχισε σιγά-σιγά να εκτοπίζεται. Ελάχιστοι είναι πλεόν οι ασκομαντουρίστες που έχουν μείνει πλέον στην Κρήτη. Ο Μανόλης Φρονιμάκης, ο Γιάννης Ρομπογιαννάκης, ο Κώστας Μουζουράκης και ο Αλέξανδρος Παπαδάκης είναι μερικοί από τους νέους, που προσπαθούν να κρατήσουν ζωντανή την ασκομαντούρα στην Κρήτη και να την κάνουν γνωστή σε όσους δε την γνωρίζουν. Και είναι πολλοί αυτοί που δεν την γνωρίζουν.

 

Ιστορία

Η ασκομαντούρα είναι απόγονος του άσκαυλου, ενός αρχαιότατου πνευστού μουσικού οργάνου για το οποίο υπάρχει αναφορά στη «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη. Ο μεγαλύτερος κωμικός ποιητής της αρχαίας Ελλάδας σύγκρινε μάλιστα τον ήχο που βγάζει ο άσκαυλος, όργανο-σύμβολο της ιερής μέθεξης, με αυτόν που κάνουν οι μέλισσες.

Η λέξη ασκομαντούρα είναι σύνθετη και αποτελείται από τα συνθετικά ασκός (σάκος ή σακίδιο) και μαντούρα που είναι ο μονός καλαμένιος αυλός με γλωσσίδι που σε άλλα νησιά ονομάζεται μονοτσάμπουνο. Στην Κρήτη τη λέμε και ασκομπαντούρα και η εκφορά -μ- ή -μπ- είναι θέμα του τοπικού ιδιώματος κάθε περιοχής

Το όργανο, στην Κρήτη, φαίνεται πως ήταν πολύ διαδεδομένο μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα. Χαρακτηριζόταν ως μουσικό ποιμενικό όργανο καθώς η χρήση του ήταν ευρύτατα διαδεδομένη στην Κρητική ύπαιθρο. Η σταδιακή παρακμή της φαίνεται πως ξεκίνησε μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Για τους λόγους που οδήγησαν στο σταδιακό αφανισμό της ασκομαντούρας από τα μουσικά δρώμενα της Κρήτης υπάρχουν πολλές απόψεις

  Περί εξέλιξης της Κρητικής λύρας

 

Η κατασκευή της

Ο Γιώργης Κουτεντάκης, κάτοικος Γέργερης, 81 χρόνων, θυμάται:

«Οταν ήμουν παιδί, έκανα παρέα δύο βοσκούς: τον Νταντουλόκωστα και τον Μπαξέ. Και οι δύο έπαιζαν και έφτιαζαν ασκομαντούρες. Παρατηρώντας και ρωτώντας έφτιαξα την πρώτη μου ασκομαντούρα από εθιά. Δεν ήταν τέλεια, αλλά έπαιζε και παίζει ακόμα».

Από παιδί πελεκούσε και δεν δυσκολεύτηκε να φτιάξει τη σκάφη και να την κοσμήσει με ξόμπλια (διακοσμητικά σχέδια). Παρατηρώντας τον Νταντουλόκωστα και με τις ορμηνιές του Μπαξέ σιγά σιγά άρχισε να τελειοποιεί την τέχνη.

«Η σκάφη θέλει μεγάλη μαστοριά, γιατί πρέπει να σκαφτεί το ξύλο και μετά να χωνευτούν τα καλάμια».

Ασκομαντούρα - χαμπιόλιαΤο πλάτος της σκάφης είναι περίπου 3 πόντους και ανοίγει 5 ζεύγη τρυπών για να παίζει με 5 δάχτυλα, 3 μπρος και 2 πίσω. Τον ήχο τον καθορίζει το μήκος του χωνιού. Οσο πιο κοντό τόσο πιο εύηχο. Στην τρύπα όπου φυσά ο μουσικός τοποθετούνται τα χαμπιόλια, από καλάμι κι αυτά. Ενα για κάθε καλαμένιο μουσικό αγωγό. Η δυσκολία των χαμπιολιών είναι ότι πρέπει και τα δύο να παράγουν τον ίδιο ήχο για να γίνουν ταίρι. Μόλις βρει το ταίρι τα τοποθετεί και τα δοκιμάζει αλλάζοντάς τους θέσεις μέχρι να συγχρονιστούν.Τον ασκό τον έχει ήδη έτοιμο.

«Στον έναν πόδα μπαίνει η σκάφη και στον άλλο το φυσητήρι και δένονται μ’ έναν ιδιαίτερο τρόπο γυρίζοντας το δέρμα ώστε να μη φαίνονται οι ραφές. Το ίδιο γίνεται και με τα ραμμένα με δέρμα ανοιχτά μέρη της προβιάς».

Το φυσητήρι το φτιάζει από καρυδιά, ενώ την ασκομαντούρα από σφεντάμια, ιτιά και σφάκα. Αφού δεθούν, με το φυσητήρι φουσκώνει τον ασκό. Με μια βαλβίδα δικής του πατέντας ο ασκός κρατά τον αέρα μέσα και η ασκομαντούρα είναι έτοιμη για τα μουσικά δρώμενα. Πριν δεθεί η σκάφη, της έχει φτιάξει το ξόμπλι το οποίο είναι περίτεχνο και η θεματολογία του έχει γεωμετρικά μοτίβα αλλά και θέματα εμπνευσμένα από τη φύση και είναι χωρισμένο σε ζώνες. Φτιάνει το σχέδιο με μολύβι και το σκαλίζει μ’ ένα μικρό μαχαίρι, το ξομπλιαστήρι

  Το "Κολόμπο" και τα "Κολομπίτικα" - Το Παλιό Λιμάνι των Χανίων και η Γλώσσα του

 

Η προβιά

«Η προβιά γίνεται αποκλειστικά από αίγα, κατά προτίμηση από κατσικάκι 15 κιλών».

Η προβιά πρέπει να πλυθεί καλά για να φύγει η μυρωδιά. Στη συνέχεια μπαίνει στην άλμη όπως η φέτα, τουλάχιστον 15 μέρες, για να συντηρηθεί ώστε να μη σαπίσει και να μη μαδά. Παράλληλα ή μετά μπαίνει η στύψη για να την κάνει μαλακιά. Μετά ξαναπλένεται και ξυρίζει τα σημεία που θα δεθούν. Ράβει με δερμάτινα κορδόνια, τα ίδια με τα οποία ράβανε τα στιβάνια. Γυρνά ανάποδα την προβιά και την περνά μέσα από τις μικρές τρύπες των ποδιών ώστε να μη φαίνονται οι ραφές, μια τεχνική δύσκολη γιατί η προβιά είναι σκληρή και δύσκαμπτη αρχικά. Ολα λοιπόν τα δεσίματα είναι από μέσα, εκτός από της ασκομαντούρας που δένεται απ’έξω.

Ο Γιώργης Κουτεντάκης, κατασκευάζει μία ασκομαντούρα

Ο Γιώργης Κουτεντάκης, κατασκευάζει μία ασκομαντούρα

 

  Οι κούπες στο Ρέθυμνο

Αναζωπύρωση

Η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για την γκάιντα, πνευστό όργανο συγγενικό της ασκομαντούρας, είναι δεδομένη στην Ευρώπη. Το ίδιο ισχύει και στην Ελλάδα όπου, στις νησιωτικές κυρίως περιοχές, όλο και περισσότεροι νέοι ανακαλύπτουν τη μαγεία της τσαμπούνας, η οποία ανακτά τη θέση της στην παραδοσιακή μουσική. Στην Κρήτη, η συντήρηση και η ανάδειξη της ασκομαντούρας συναντά δυσκολίες, καθώς οι εναπομείναντες παίκτες της είναι ελάχιστοι. Ελπιδοφόρο όμως είναι το γεγονός ότι γίνονται προσπάθειες να συμμετάσχει το όργανο αυτό στη δισκογραφία και να γίνει ευρέως γνωστό. Οι λίγοι νέοι ασκομαντουρίστες προσπαθούν να αναμοχλεύσουν το ενδιαφέρον για το σπουδαίο αυτό όργανο και να βοηθήσουν στη διάδοσή του παρακινώντας τους ακόμα νεότερους να ασχοληθούν με την εκμάθησή του.

Πηγες: Βασίλης Μαθιουδάκης, stigmes.gr, karpathiandiaries.blogspot.gr
Φωτογραφίες: stagakis-manolis.gr, Βασίλης Μαθιουδάκης, images.google.gr

 

Πολυμέσα


Ασκομαντουρίστας στη Γέργεση Ηρακλείου το 1977

Η ασκομαντούρα, η ιστορία της και η κατασκευή της

Ο Ρομπογιαννάκης με την ασκομαντούρα του, σε παρέα στο Ρέθυμνο

Σας άρεσε; Μοιραστείτε το

Δείτε και αυτά

Παρόμοια άρθρα