Η Κρήτη, είναι το μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας, και το πέμπτο της Μεσογείου. Είναι ένας κόσμος από μόνη της, ένα αβύθιστο, πελώριο πετροκάραβο που αρμενίζει στους καιρούς πλησίστιο, με τους αετούς και τα λουλούδια της, τη μουσική και την περηφάνεια της, τους μινωικούς της ταύρους και τα ενετικά της κάστρα, το Θεοτοκόπουλο και τον Καζαντζάκη της, τα άρματα και τα όργανά της.
Η αρχαία λέξη Κρήτη είναι αγνώστου ετύμου, λέει το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Πιθανώς η προέλευσή της είναι προελληνική. Η πρώτη αναφορά της λέξης Κρήτη υπάρχει σε ασσυροβαβυλωνιακά σφηνοειδή κείμενα: «ka-pta-ra»… Επίσης, η Κρήτη ταυτίζεται με την εβραϊκή λέξη «Kaphtor», που είναι η ονομασία στην Παλαιά Διαθήκη της πατρίδας των Φιλισταίων!
Διάβασε σχετικά: Η Κρητική καταγωγή των Φιλισταίων (αρχαίων Παλαιστινίων)
Τώρα, από μυθολογική άποψη, να αναφέρουμε πως μία από τις Εσπερίδες ονομαζόταν Κρήτη, όπως Κρήτη ονομαζόταν και η σύζυγος του βασιλιά Μίνωα, καθώς και μία από τις νύμφες που παντρεύτηκε ο Δίας Άμμων. Επίσης, ο Κρης, γιος του Δία και της νύμφης Ίδας θεωρείται πως έχει δώσει το όνομά του στην Κρήτη, ειδικά αφού το υψηλότερο βουνό του νησιού φέρει το όνομα της μητέρας του.
Τώρα, από πού κρατά η σκούφια των Κρητικών; Ποια είναι η καταγωγή τους; Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Τριανταφυλλίδη, ομότιμο καθηγητή Γενετικής και Γενετικής του Ανθρώπου, που έχει συνεργαστεί στενά με τον καθηγητή Ιατρικής και Επιστημών του Γονιδιώματος του Πανεπιστημίου της Washington Γεώργιο Σταματογιαννόπουλο, οι νεολιθικοί άνθρωποι, οι πρόγονοι των Μινωιτών, έφτασαν στο νησί περίπου το 8.500 π. Χ. από την Εγγύς Ανατολή, σύμφωνα με εκτεταμένες έρευνες στο DNA που διενήργησε ο κ. Σταματόπουλος σε σκελετούς που βρέθηκαν στην Κρήτη, αλλά και σε ζώντες κατοίκους της.
Όμως, είναι επιστημονικό γεγονός πως το νησί πρωτοκατοικήθηκε πολύ νωρίτερα. Το γεγονός του ότι βρέθηκαν (από τους αρχαιολόγους Στράσερ και Παναγοπούλου) στην Πλακιά και στην Πρέβελη λίθινα εργαλεία ηλικίας 130 έως 190 χιλιάδων ετών, δείχνει πως οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού, είναι από τους παλιότερους στην πιάτσα της ανθρωπότητας, αν μου επιτρέπετε.
Αυτοί οι χρήστες των εργαλείων, οι ανθρωπίδες, που μάλλον ήρθαν από τη Βόρειο Αφρική ταξιδεύοντας με πλεούμενα πολύ πριν ο Χόμο Σάπιενς, (δηλαδή εμείς, το είδος του σύγχρονου ανθρώπου), διανοηθεί να ταξιδέψει στη θάλασσα, μπορούν να θεωρηθούν, οι απώτατοι πρόγονοι των Κρητών… Οι οποίοι Κρήτες δημιούργησαν, τον πρώτο ευρωπαϊκό πολιτισμό: τον Μινωικό. Τί είναι λοιπόν οι Κρητικοί;
«Τί είναι ο Κρητικός; Ένας άνθρωπος ζεστός», είχε γράψει ο Νίκος Καζαντζάκης. Εξ’άλλου η τέχνη μπορεί να εξυπηρετηθεί μόνο από ανθρώπους ζεστούς, ευαίσθητους, που εμπλέκονται, που συμμετέχουν, κι όχι ψυχρούς, που αποστασιοποιούνται.
Ο Καζαντζάκης ήταν ένας τέτοιος. Ο Θεοτοκόπουλος ήταν ακόμα ένας, ο Βιτσέντζος Κορνάρος ήταν ένας άλλος ζεστός άνθρωπος, αλλά και οι αγράμματοι βοσκοί στον Ψηλορείτη που απαγγέλουν από στήθους τους δέκα χιλιάδες ιαμβικούς δεκαπεντασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους του Ερωτόκριτου ήταν και είναι επίσης άνθρωποι ζεστοί – είναι, δηλαδή, Κρητικοί…Κι αυτοί οι άνθρωποι έχουν, βέβαια, όπως όλοι μας, επώνυμα.
Ασφαλώς και δεν υπάρχει επώνυμο Παλαιολιθάκης, Κρομανιονάκης ή Νεαντερταλάκης, αλλά υπάρχουν όμως ένα σωρό ονόματα που μαρτυρούν τις ιστορικές περιόδους του νησιού. Αυτόχθονες, επήλυδες, κατακτητές ή μετανάστες, πολλοί και διάφοροι έζησαν στην Κρήτη, κληροδοτώντας στους απογόνους τους το βιολογικό και πολιτισμικό τους DNA: Μινωίτες, Αχαιοί, Δωριείς, Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Άραβες, Ενετοί και Τούρκοι.
Πάντως, Δεν λήγουν σε -άκης όλα τα κρητικά επώνυμα, αν και πολλά όντως έχουν αυτή την κατάληξη, τόσο, που ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, στο βιβλίο του “Τα Οικογενειακά μας Ονόματα”, αναγκάζεται να αστειευτεί:
Δεν είναι σπάνιο να βλέπει κανείς σε μια συγκέντρωση, ή σ’ ένα υπόμνημα Κρητικών σχεδόν όλα τα ονόματά τους να τελειώνουν σε -άκης. Έτσι λ.χ. διαβάζομε πως η κρητική αδελφότητα του Πορτ-Σάιδ έχει το ακόλουθο συμβούλιο: Παπαδάκης, πρόεδρος, Μπελιβανάκης, αντιπρόεδρος, Κουβάκης, γραμματεύς, Σκαλενάκης, ταμίας, Κωστάκης, Κοκκινάκης, Λαμπρινουδάκης, Φραγκαδάκης, Μαριδάκης, σύμβουλοι. Μοιάζει σα συνωμοσία…
Πολλά είναι τα κρητικά επώνυμα που καταλήγουν σε –άκης, αλλά από την άλλη, ο Ξυλούρης κι ο Βενιζέλος ήταν κι αυτοί Κρητικοί… Επίσης, να πούμε πως η κατάληξη -άκης κατά πάσα πιθανότητα δεν χρεώνεται στους Τούρκους, που υποτίθεται πως την επέβαλαν για να μειώσουν τους Κρητικούς. Η ιδιωματική παραγωγική κατάληξη -άκης του οικογενειακού ή πατρωνυμικού ονόματος εκτός από την Κρήτη, απαντάται και στη Μάνη.
Όταν, κατά τα τέλη του 19ου αιώνα οι υπήκοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υποχρεώθηκαν να πάρουν επώνυμα, τότε χρησιμοποιήθηκε ευρέως η κατάληξη -άκης, από τους ίδιους τους κατοίκους του νησιού. Και τότε, πολλοί Κρητικοί που τα επώνυμά τους ήταν σε υπερθετικό βαθμό, όπως για παράδειγμα Σήφακας, από το Ιωσήφ, εγγράφηκαν στα δημόσια αρχεία με το υποκοριστικό -άκης, όπως Σηφακάκης.
Όπως και να’ χει, η προέλευση της κατάληξης –άκης είναι αμφίβολη. Πολλές οι θεωρίες επ’ αυτού, πολλές οι διχογνωμίες. Διαφωτιστική επ’ αυτού είναι η προσωπική μαρτυρία ενός Κρητικού:
Είμαι 57 χρονών και οι γέροι του χωριού μου έλεγαν πολλές ιστορίες για την τουρκοκρατία στην Κρήτη, όταν ήμουν παιδί. Θυμάμαι λοιπόν να λένε ότι στην Τουρκοκρατία οι Κρητικοί δεν είχαν επίθετα, αλλά τους φώναζαν με το μικρό τους όνομα και το όνομα του πατέρα τους (ή και του γενάρχη της οικογένειας).
Αν π.χ. με λέγαν Νίκο και τον πατέρα μου (ή τον παππού μου) Μανούσο ήμουν ο Μανουσονίκος. Δηλαδή ο Νίκος του Μανούσου. Αυτός ο τρόπος ονομασίας υπάρχει ακόμη σε πολλά μέρη της Κρήτης όπως στα Ανώγεια και παράγει Παρωνύμια. Αν π.χ. κάποιος λέγεται Μιχάλης Ξυλούρης, έχει το παρατσούκλι Στρατομιχάλης επειδή τον πατέρα του (ή τον παππού του ή και τον προπάππου του) τον έλεγαν Στρατή. Από την άλλη, αυτό το θυμάμαι και εγώ, όταν κάποιος γερνούσε, τον φώναζαν με το -άκης στο τέλος του ονόματος του, και αυτό ήταν σαν τίτλος τιμητικός. Δηλαδή τον παππού μου, που τον έλεγαν Γιώργη, όταν γέρασε τον φώναζαν Γιωργάκη, τιμητικά ή και χαϊδευτικά.
Όταν στις αρχές του 20ου αιώνα οι Κρητικοί έπρεπε να αποκτήσουν επίθετο, το επέλεγαν οι ίδιοι. Οι απόγονοι λοιπόν του Αντώνη, που όταν ήταν πια γέρος τον έλεγαν Αντωνάκη, προτιμούσαν να γράφονται με το επίθετο του παππού ή του προπάππου τους, δηλαδή Αντωνάκηδες. Θυμάμαι μιά φράση ενός εκατοχρονίτη γέρου και τη μεταφέρω αυτούσια: “Μαζευτήκαμε ούλοι μαζί οι πρωτοξαδέρφοι και λέμε: Δεν πάμε να κανονίσομε να γραφόμαστε Αντωνάκηδες; (τον παππού τους τον έλεγαν Αντώνη, και στα γεράματα Αντωνάκη)”.
Να προσθέσω και κάτι ακόμη. Το ότι στην τουρκοκρατία δεν υπήρχαν επίθετα είναι αλήθεια, αλλά όχι όλη η αλήθεια. Οι Βυζαντινοί και οι Ενετοί ονόμαζαν μεγάλες και σπουδαίες οικογένειες με κάποιο “επίθετο”, που όμως στην καθημερινή πράξη δεν το χρησιμοποιούσαν. Αυτά τα επίθετα έχουν μείνει μέχρι σήμερα χωρίς το -άκης. Π.χ. Ξυλούρης, Καλλέργης, Βλαστός. Σήμερα διακρίνω μιά τάση στην Κρήτη να εξαληφθεί το -άκης. Δηλαδή το Σηφογιωργάκης να γίνεται Σηφογιώργης, το Μαρκογιαννάκης Μαρκογιάννης και το Γερωνυμάκης Γερώνυμος…» Όπως και να’ χει είναι γεγονός πως στην Κρήτη είναι ευρύτατα διαδεδομένα τα παρατσούκλια. Και βέβαια, αυτά τα παρατσούκλια, τα παρωνύμια, κάποια στιγμή επισημοποιούνταν, εγκυροποιούνταν, και προβιβάζονταν σε κανονικά επώνυμα, κάτι που ήταν πολύ διαδομένο παλιότερα.
Σε κάποια χωριά τα κανονικά επώνυμα των ανθρώπων έχουν περιέλθει σχεδόν σε αχρηστία – οι άνθρωποι είναι γνωστοί μόνο με το παρατσούκλι τους, τόσο στο χωριό τους, όσο και στον υπόλοιπο κόσμο. Κλασικό παράδειγμα ο γνωστός λυράρης Ψαραντώνης – το πραγματικό του όνομα είναι Αντώνης Ξυλούρης, από τα Ανώγεια. Είναι ο αδελφός του Νίκου Ξυλούρη…
Θα σε ενδιαφέρουν και αυτά
Διάβασε τα καλύτερα θέματα για την παράδοση και την ιστορία της Κρήτης μόνο στο Cretans.gr
