ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ
ΕΠΟΧΗ
ΠΡΩΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(6100–5800 π.Χ.)
Οι ανασκαφές σε σπήλαια έχουν εντοπίσει ανθρώπινη παρουσία στην Κρήτη από την 7η χιλιετία π.X. Οι άνθρωποι αυτής της περιόδου ήταν τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί, και χρησιµοποιούσαν εργαλεία κατασκευασµένα από οστά και λίθους. Ευρήµατα αυτής της περιόδου έχουν εντοπιστεί σε πολλές θέσεις: σε σπήλαιο κοντά στο χωριό Μιαµού, στο σπήλαιο Ειλειθυίας κοντά στην Αµνισό και το Ελληνόσπηλο, κοντά στο Κολυµπάρι.
ΔΕΥΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(3800–2600 π.Χ.)
Οι κάτοικοι του νησιού σταδιακά εγκατέλειψαν τη νοµαδική ζωή και έχτισαν πρωτόγονους οικισµούς. Με το πέρασµα του χρόνου, διευρύνθηκε ο καταµερισµός εργασίας. Εµφανίστηκαν ψαράδες, έµποροι, βιοτέχνες και µεταξύ αυτών, αγγειοπλάστες. Κεραµικά από πηλό, ψηµένα σε ανοιχτή φωτιά, εργαλεία από οστά και κρύσταλλο, καθώς και ίχνη καλλιεργειών αποτελούν τα αρχαιολογικά ευρήµατα της περιόδου, η οποία τελειώνει µε την εισαγωγή µετάλλων στην Κρήτη. Ο αρχαιότερος χάλκινος πέλεκυς χρονολογείται περί το 2800 π.Χ.
ΜΙΩΝΙΚΗ
ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΑΝΑΚΤΟΡΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(2600–2000 π.Χ.)
Οικισµοί µε ίχνη πολεοδοµικής οργάνωσης και οικήµατα µε ορισµένο αρχιτεκτονικό σχέδιο συνιστούν τα χαρακτηριστικά αυτής της περιόδου.
ΠΑΛΑΙΟΑΝΑΚΤΟΡΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(2000–1700 π.Χ.)
– Στην αρχή της δεύτερης χιλιετίας, περί το 1950 π.Χ., τοποθετείται η ανέγερση µεγάλων ανακτορικών συγκροτηµάτων στην Κνωσό, τη Φαιστό, τα Μάλια, και
την Ζάκρο. Αυτή την εποχή, σύµφωνα µε τον Θουκυδίδη, τέθηκαν οι βάσεις της µινωικής θαλασσοκρατορίας και της οικονοµικής ανάπτυξης της Κρήτης.
– Η καταστροφή των µινωικών ανακτόρων, περί το 1700 π.Χ., που αποδίδεται σε σεισµό, ως αποτέλεσµα της έκρηξης του ηφαιστείου της Θήρας, δεν έπληξε σοβαρά τον πληθυσµό και την οικονοµία της Κρήτης.
ΝΕΟΑΝΑΚΤΟΡΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(1700–1400 π.Χ.)
– Mερικές δεκαετίες µετά το σεισµό, κτίσθηκαν τα νέα ανακτορικά συγκροτήµατα. Το ανάκτορο της Κνωσού είχε έκταση 22.000 τ.µ., ύψος τριών έως τεσσάρων ορόφων, και είχε 1.400 δωµάτια, περίπου. Στη δαιδαλώδη κατασκευή του ίσως να οφείλεται και ο µύθος του Λαβυρίνθου που έπλασαν οι µεταγενέστεροι Έλληνες. Τα µικρότερα ανάκτορα της Φαιστού και των Μαλίων, 9.000 τ.µ. έκτασης το καθένα, και της Ζάκρου, 7.000–8.000 τ.µ., διακρίνονταν για τη λαµπρή τους διακόσµηση. Οι πόλεις που αναπτύχθηκαν γύρω από τα ανακτορικά συγκροτήµατα, υπήρξαν πολυάνθρωπες.
– Σηµαντικά υπήρξαν και τα θερινά ανάκτορα: των Αρχανών για την Κνωσό, της Αγίας Τριάδας για τη Φαιστό, και της Επάνω Ζάκρου για τη Ζάκρο.
– Η νεοανακτορική περίοδος θεωρείται η χρυσή εποχή του κρητικού πολιτισµού. Η καταστροφή του, πιθανότατα από τους σεισµούς που προκάλεσε νέα έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, περί το 1500–1450 π.Χ., δηµιούργησε τις συνθήκες για την επέκταση των Αχαιών στο νησί
ΜΥΚΗΝΑΪΚΗ
ΕΠΟΧΗ
(1400–1100 π.Χ.)
– Η εισβολή των Αχαιών από την Πελοπόννησο µετέβαλε το νησί σε µυκηναϊκή αποικία. Μερίδα Κρητών βρήκε καταφύγιο στα ορεινά του νησιού, κι εκεί διατήρησε για µακρό χρονικό διάστηµα τη γλώσσα και τον πολιτισµό της. Αποκαλούνταν «Ετεοκρήτες», δηλαδή γνήσιοι Κρήτες. Επιγραφές της Πραισού και της ∆ρήρου, µε ελληνικούς χαρακτήρες, µας παρέδωσαν το γλωσσικό τους ιδίωµα.
– Μετά το 1400 π.Χ. δεν κτίσθηκαν πλέον ανάκτορα στην Κνωσό, αλλά αναπτύχθηκαν νέα κέντρα, όπως στην Πέργαµο, το Κολυµπάρι και αλλού. Το ύφος του πολιτισµού αυτής της περιόδου µαρτυρεί τις µυκηναϊκές επιδράσεις.
ΔΩΡΙΚΗ
ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(1100–69 π.Χ.)
– Με τη δωρική εισβολή, περί το 1100 π.Χ., και τη συγχώνευση Κρητών, Αχαιών και ∆ωριέων (εξού και ο όρος «συγκρητισµός»), προέκυψε ένας νέος πολιτισµός µε ανάµεικτα παλαιά και νέα χαρακτηριστικά.
– Η µακρά αυτή περίοδος διακρίνεται σε µικρότερες περιόδους: Υποµινωική περίοδος (1100–1000 π.Χ.), και Γεωµετρική περίοδος (1000–725 π.Χ.), η οποία διακρίνεται στις υποπεριόδους Πρώιµη γεωµετρική (1000–900 π.Χ),
Μέση γεωµετρική (900–800 π.Χ) και Νεώτερη γεωµετρική (800–725 π.Χ.). Ακολουθεί η Ανατολίζουσα (ή ∆αιδαλική) περίοδος (725–600 π.Χ.), η Αρχαϊκή περίοδος (600–500 π.Χ.), η Κλασική περίοδος (500–323 π.Χ) και η Ελληνιστική περίοδος (323–69 π.Χ.)
– Λίγα είναι γνωστά για τους πρώτους αιώνες της δωρικής Κρήτης.
– Μια εφήµερη αναγέννηση του νησιού παρατηρήθηκε κατά την Ανατολίζουσα περίοδο.
– Η Κρήτη κατά τους Περσικούς Πολέµους, σύµφωνα µε πληροφορίες του Ηροδότου, και τον Πελοποννησιακό Πόλεµο (431–404 π.Χ.), σύµφωνα µε τον Θουκυδίδη, κράτησε αυστηρή ουδετερότητα. Στη διάρκεια της Κλασικής περιόδου σπαρασσόταν από εσωτερικούς πολέµους και η οικονοµία της ήταν ισχνή.
– Τον 4ο αι. π.Χ., η παλαιότερη πολιτειακή οργάνωση της Κρήτης κίνησε το ενδιαφέρον των φιλοσόφων, όπως φαίνεται από τα έργα του Πλάτωνα
Κρίτων, Φαίδων, Πρωταγόρας, Πολιτεία, και Νόµοι, και από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη.
– Η Κρήτη κατά τους χρόνους του Μεγάλου Αλεξάνδρου (326–323 π.Χ.) δεν τήρησε ενιαία φιλοµακεδονική πολιτική. Φιλοµακεδονικές ήταν οι πόλεις της Κνωσού, της Γόρτυνας, της Κυδωνίας και άλλες, ενώ αντιµακεδονική υπήρξε η φιλοσπαρτιατική πόλη της Λύκτου.
– Κατά τους Ελληνιστικούς χρόνους (323–69 π.Χ.) παρατηρήθηκαν ενώσεις των κρητικών πόλεων και υπήρξε ισχυρότατος ανταγωνισµός επικράτησης ανάµεσα στην Κνωσό και τη Γόρτυνα.
– Προς το τέλος του 3ου αι. π.Χ. δηµιουργήθηκε το «Κοινόν των Κρητέων» και η «Ένωση των Ορείων». Οι σχέσεις που ανέπτυξε µε την κοντινή Πτολεµαϊκή Αίγυπτο εξελίχτηκαν για δύο περίπου αιώνες σε σχέσεις εξάρτησης.
ΡΩΜΑΪΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ
(69 π.Χ.–330 µ.Χ.)
– Η κατάληψη της πόλης της Κνωσού από τον Κόιντο Καικίλιο Μέτελλο, το 67 π.Χ., σήµανε την οριστική υποταγή της Κρήτης στους Ρωµαίους.
– Στη διάρκεια της ρωµαϊκής κατάκτησης, η Κρήτη προσπάθησε να αναπροσαρµοστεί πολιτικά και πολιτισµικά. Όσοι αντιστάθηκαν, αντιµετωπίστηκαν µε σκληρότητα ενώ σε όσους συµµορφώθηκαν παραχωρήθηκαν προνόµια και αυτοδιοίκηση. Πρωτεύουσα ορίστηκε η Γόρτυνα, όπου οικοδοµήθηκαν πολλά δηµόσια κτήρια: ένα ωδείο, δύο θέατρα, αµφιθέατρο, στάδιο, θέρµες, λουτρά και ναοί. Οι Ρωµαίοι κατασκεύασαν νέους δρόµους και γέφυρες, που ενοποίησαν το εσωτερικό του νησιού και διευκόλυναν τις εµπορικές ανταλλαγές. Η διοίκηση χρησιµοποιούσε τη λατινική γλώσσα αλλά η ελληνική εξακολούθησε να είναι η γλώσσα των Κρητών.
– Το 62–63 µ.Χ. ο χριστιανισµός διαδόθηκε στην Κρήτη από τον απόστολο Παύλο και το µαθητή του, Τίτο, ο οποίος και οργάνωσε τις εκκλησίες στο νησί.
ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΠΡΩΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(284–824 µ.Χ.)
– Επί Μεγάλου Κωνσταντίνου, η Κρήτη προσαρτήθηκε στη διοικητική περιφέρεια Ιλλυρικού και επί Θεοδοσίου εντάχθηκε οριστικά στο ανατολικό τµήµα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
– Το 623 µ.Χ., Σλάβοι επέδραµαν εναντίον της Κρήτης. Από τα µέσα του 7ου αιώνα, Άραβες πίεζαν µε συνεχείς επιδροµές το νησί. Το 824, Άραβες Σαρακηνοί από την Ισπανία ολοκλήρωσαν την κατάκτησή του και προσπάθησαν να επιβάλλουν την ισλαµική θρησκεία. Οι Βυζαντινοί επιχείρησαν επανειληµµένως να την ανακτήσουν (825–950 µ.Χ.). Τελικά την ανακατέλαβε το 961 ο Νικηφόρος Φωκάς. Η αραβική κυριαρχία διήρκεσε από το 824 έως το 961.
ΔΕΥΤΕΡΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(961–1204)
Η Κρήτη περιήλθε ξανά στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Κυβερνήτης του νησιού ήταν ένας στρατηγός, ο οποίος διοριζόταν από την Κωνσταντινούπολη. Πρωτεύουσα ορίστηκε ο Χάνδακας. Ο αυτοκράτορας Αλέξιος Β’ Κοµνηνός έστειλε στην Κρήτη το γιο του, Ισαάκιο, και δώδεκα αρχοντόπουλα από σηµαντικές βυζαντινές οικογένειες, µαζί µε άλλους αποίκους. Τους παραχωρήθηκαν εκτάσεις γης µε σκοπό να εισπράττουν εισοδήµατα και συγχρόνως να υπερασπίζουν το νησί. Ιεραπόστολοι των Βυζαντινών, όπως ο Νίκων ο «Μετανοείτε», επανέφεραν τους κατοίκους της Κρήτης στο χριστιανισµό. Ιδρύθηκαν µοναστήρια και χτίστηκαν ναοί. Η Κρήτη ανέπτυξε ευρείας κλίµακας εµπόριο. Τα πλοία της έφταναν πέρα από την Κωνσταντινούπολη, έως τα βόρεια παράλια της Μαύρης Θάλασσας.
ΒΕΝΕΤΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ
(1204–1669)
– Οι Σταυροφόροι της 4ης Σταυροφορίας κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη το 1204. Η Κρήτη παραχωρήθηκε στον Βονιφάτιο τον Μοµφερρατικό, ο οποίος την πώλησε στον δόγη της Βενετίας, Ερρίκο ∆άνδολο, το 1206. Η Κρήτη, λόγω της στρατηγικής γεωγραφικής της θέσης, αποτέλεσε µήλο της έριδας µεταξύ Βενετίας και Γένοβας. Τα επόµενα χρόνια την διεκδίκησε και η Γένοβα, αλλά κατά την αναµέτρηση µε τη Βενετία, ηττήθηκε.
– Το 1211, η Βενετία έστειλε τον πρώτο διοικητή µε τον τίτλο του δούκα της Κρήτης, για να εδραιώσει την κυριαρχία της στο νησί. Στη συνέχεια έστειλε σε διαδοχικές φάσεις Βενετούς, για να επιβληθεί και στην ανυπότακτη ενδοχώρα, ώστε ανάλογα µε τις µεγάλες ή µικρότερες εκτάσεις γης που τους παραχώρησε ως φέουδα, να συντηρούν ιππικό ή πεζικό.
– Οι Κρήτες επαναστάτησαν επανειληµµένα κατά της βενετικής διοίκησης. Το 1217, εξεγέρθηκαν στη δυτική Κρήτη (στο Ρέθυµνο αλλά και αλλού) οι Κωνσταντίνος Σεβαστός Σκορδίλης και ο Μιχαήλ Μελισσηνός, που ήταν, πριν από την κατάκτηση, βυζαντινοί άρχοντες, γνωστοί στις βενετικές πηγές ως «αρχοντορωµαίοι». Το Σεπτέµβριο του 1219, οι εξεγερθέντες συνθηκολόγησαν µε τους Βενετούς, ύστερα από προσφορά προνοµίων, γης και µερικής φοροαπαλλαγής.
– Το 1222 έγινε νέα εξέγερση µε τους Θεόδωρο και Μιχαήλ Μελισσηνούς λόγω της εγκατάστασης νέων αποίκων–φεουδαρχών από τη Βενετία.
– Το 1228 εξεγέρθηκαν οι οικογένειες Σκορδίλη, Μελισσηνών, Αρµολέων και ∆ρακοντόπουλων. Η εξέγερση έληξε µε συνθηκολόγηση, αφού υπογράφηκαν τρεις συνθήκες, το 1233, 1234 και 1236, µε τις οποίες χορηγήθηκαν ή και διευρύνθηκαν προνόµια σε πρώην άρχοντες. Ακολούθησε περίοδος ειρήνης µεταξύ των ετών 1233–1260.
– Νέα εξέγερση που διήρκεσε τέσσερα χρόνια εκδηλώθηκε το 1262, µε αρχηγούς τους Χορτάτζηδες, τους Σκορδίληδες και τους Μελισσηνούς, που έληξε µε τη συνθήκη του 1265. Χορηγήθηκε αµνηστία, επικυρώθηκαν προνόµια και ο βυζαντινός αυτοκράτορας Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος αναγνώρισε τη βενετική κυριαρχία στην Κρήτη.
– Το 1266 ξέσπασαν νέες ταραχές στον Χάνδακα. Ο Αλέξιος Καλλέργης και οι αδελφοί Γεώργιος και Θεόδωρος Χορτάτζης σχεδίασαν εξέγερση, η οποία όµως αποσοβήθηκε. Εκδηλώθηκε νέα εξέγερση µε αρχηγούς τους Γεώργιο και Θεόδωρο Χορτάτζη, το 1272–1273, που απέτυχε. ∆έκα χρόνια αργότερα, το 1282, ξέσπασε η µακροχρόνια εξέγερση του Αλεξίου Καλλέργη, η οποία τερµατίστηκε µε τη συνθήκη της 28ης Απριλίου 1299.
– Το 1319 εξεγέρθηκε η οικογένεια Σκορδίλη στα Σφακιά. Η εξέγερση τερµατίστηκε µε την ενεργό επέµβαση του Αλεξίου Καλλέργη υπέρ των Βενετών. Την ίδια περίοδο σηµειώθηκαν και άλλες µικρότερες κινητοποιήσεις, µε αρχηγούς τους Βαρούχες και τους Βλαστούς. Η εξέγερση των Μαργαριτών και του Βάρδα Καλλέργη, το 1333, έληξε το 1334 µε τη θανάτωση των πρωταγωνιστών της.
– Η εξέγερση του Λέοντος Καλλέργη και των Ψαροµηλίγγων του 1341 έληξε το 1347.
– Μεταξύ των ετών 1363–1366 εκδηλώθηκε η αποστασία του Αγίου Τίτου, η οποία ήταν η αντίδραση των Βενετών φεουδαρχών της Κρήτης κατά της Βενετίας. Ηγετική µορφή της ήταν ο Τίτο Βενιέρ (Tito Venier). Η εξάρτηση των Βενετών ευγενών από τη Μητρόπολη, δεδοµένη τον πρώτο αιώνα της κατάκτησης, τέθηκε σε αµφισβήτηση µε την αποστασία του Αγίου Τίτου, κατά την οποία οι Βενετοί φεουδάρχες της Κρήτης, σε συνεργασία µε τους εγχώριους άρχοντες, επιδίωξαν, χωρίς επιτυχία, να αυτονοµηθούν από τη Βενετία.
– Τις χρονιές 1364–1367 πραγµατοποιήθηκε η µεγάλη κινητοποίηση των Καλλέργηδων.
– Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, το 1453–1454, η συνωµοσία του Σήφη Βλαστού καταπνίγηκε, πριν προλάβει να εκδηλωθεί.
– Στις αρχές του 16ου αιώνα, το 1527, έγινε η εξέγερση του Γεωργίου Καντανολέου ή Λυσσογιώργη, η οποία κατεστάλη από τη Βενετία.
– Παράλληλα µε τις συνεχείς εξεγέρσεις, ο κρητικός πληθυσµός υπέφερε από σεισµούς (1303, 1353, 1508, 1629, 1650), από σιτοδείες (1500, 1581, 1655), από επιδηµίες σε διάφορα αστικά κέντρα (1571, 1592–1595, 1611, 1630,
1646 κ.ά.) και από πειρατικές επιδροµές στα παράλια του νησιού (1317, 1333, 1522, 1527, 1538, 1562, 1571 κ.ά.) Οι Βενετοί φρόντισαν να οχυρώσουν την Κρήτη µε φρούρια, για να προστατευτούν από τους εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους. Μεταξύ των ετών 1550 και 1560 κατασκευάστηκαν τα τείχη του Χάνδακα από τον αρχιτέκτονα Μικέλε Σανµιτσέλι (Michele Sanmicheli).
Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
(1645–1669)
Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453, η Οθωµανική Αυτοκρατορία επεκτάθηκε µε κατακτήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο: Εύβοια, Σάµος, Ρόδος, Πελοπόννησος, Χίος και Κύπρος. Η βενετική Κρήτη ήταν ο επόµενος στόχος αυτής της προέλασης. Εκτός από τις αγροτικές πλουτοπαραγωγικές πηγές και τα αποθέµατα, κατείχε σπουδαία θέση τόσο από στρατηγική άποψη όσο και από εµπορική, για τις θαλάσσιες συναλλαγές. Ο πόλεµος υπήρξε µακροχρόνιος, αιµατηρός και πολυδάπανος, και στέρησε τη Βενετία από το σηµαντικότερο έρεισµά της στην Ανατολή, ανατρέποντας την ισχύουσα ισορροπία δυνάµεων στη Μεσόγειο. Το ένα φρούριο µετά το άλλο έπεσαν στα χέρια των Οθωµανών. Ο Γιουσούφ πασάς κατέλαβε τα Χανιά (23 Ιουνίου 1645). Στη συνέχεια καταλήφθηκε το Ρέθυµνο (13 Νοεµβρίου 1646). Μετά από πολύχρονη πολιορκία (1649–1669) παραδόθηκε ο Χάνδακας (Ηράκλειο) στις 16 Σεπτεµβρίου 1669. Οι Βενετοί εγκατέλειψαν την πόλη συνοδευόµενοι από Κρητικούς, που κατέφυγαν στο νησί Ντία, αρχικά, και στη συνέχεια µετανάστευσαν στη Βενετία ή τα Ιόνια Νησιά. Η Κρήτη εντάχθηκε στην οθωµανική διοίκηση.
Α’ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ
(1669–1821)
Η τουρκική κατάκτηση διέκοψε οριστικά την κρητική αναγέννηση. Ο πληθυσµός του νησιού ελαττώθηκε σηµαντικά από τους αθρόους εκπατρισµούς και τους εξισλαµισµούς, που συνεχίστηκαν σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας.
Ο αστικός βίος, που αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση κάθε πολιτιστικής δηµιουργίας, καταστράφηκε µε την ερήµωση των µεγάλων αστικών κέντρων της Κρήτης, στα οποία εγκαταστάθηκαν κυρίως Τούρκοι. Η κρητική οικονοµία υποχώρησε σε υποτυπώδεις µορφές αγροτικής και ποιµενικής ζωής, ενώ το εµπόριο, τουλάχιστον κατά τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, ουσιαστικά νεκρώθηκε. Σε όλα αυτά, προστέθηκε η επαχθής φορολογία, τα δεινοπαθήµατα του λαού και η εκδήλωση επαναστατικών κινητοποιήσεων κατά των Τούρκων.
– Το 1684 ξέσπασε Βενετοτουρκικός Πόλεµος και οι Βενετοί έχασαν τη Γραµβούσα. Οι επαναστάσεις του πληθυσµού κατά των Οθωµανών ήταν συνεχείς και αιµατηρές.
– Το 1770 ξέσπασε η επανάσταση του ∆ασκαλογιάννη στα Σφακιά, που εντασσόταν στο ευρύτερο πλαίσιο της πολιτικής της Μεγάλης Αικατερίνης της Ρωσίας, και αποτέλεσε µέρος των «Ορλωφικών». Ο Ιωάννης Βλάχος ή ∆ασκαλογιάννης, πλούσιος πλοιοκτήτης, σχεδίασε την απελευθέρωση της Κρήτης, βασιζόµενος στη βοήθεια της Αικατερίνης της Ρωσίας. Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1770 αµύνθηκε στα βουνά των Σφακίων, χωρίς να λάβει την υποστήριξη που ανέµενε. Στις 18 Μαρτίου 1771 έγιναν αποδεκτοί οι βαρείς όροι των Τούρκων, ενώ ο ∆ασκαλογιάννης θανατώθηκε στις 17 Ιουνίου 1771. Η επανάσταση του ∆ασκαλογιάννη αποτέλεσε την πρώτη απόπειρα απελευθέρωσης αλλά και την πρώτη εµπειρία για τις συνέπειες της αποτυχίας.
– Τα χρόνια 1790–1820 πολέµησαν µε πείσµα τους Οθωµανούς, σε ολόκληρη την Κρήτη, οι Χάληδες και οι Γιανναρήδες στα Χανιά, οι ∆εληγιαννάκηδες και οι Κουτσούρηδες στα Σφακιά, ο Σήφακας στον Αποκόρωνα, οι
Τσουδεροί στο Ρέθυµνο, ο Γιάννης Παλµέρης στο Μυλοπόταµο, οι Ανωγειανοί Σταύρος Ξετρύπης, Σταύρος Νιώτης, Βασίλης Σµπώκος κ.ά. Στην ανατολική Κρήτη διακρίθηκε ο ∆ηµήτρης Λόγιος ή Βαρούχας Στην πεδιάδα της Μεσαράς έδρασαν οι Ιωάσαφ Μαρκάκης, οι Λεράτοι, ο Μαλικούτης, ο Μ. Κόρακας και άλλοι σε άλλα µέρη της Κρήτης.
– Πρώτος Κρητικός που µυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία ήταν ο Εµµανουήλ Βερνάρδος (1η Σεπτεµβρίου 1816). Το 1819 µύησε µε τη σειρά του τους Σφακιανούς και τον ∆εκέµβριο της ίδιας χρονιάς έφτασε στα Χανιά ο Βαρνάβας Πάγκαλος, ως απόστολος της Φιλικής Εταιρείας, και επιφανείς Κρήτες έγιναν Φιλικοί.
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
Α’ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(1821–1827)
– Στις 7 Απριλίου 1821 άρχισαν επαναστατικές ζυµώσεις µε συνέλευση των Σφακιανών στα Γλυκά Νερά.
– Στις 15 Απριλίου επαναλήφθηκε η συνέλευση στην Παναγιά τη Θυµιανή και αποφασίστηκε η κήρυξη της επανάστασης. Στις 29 Μαΐου συγκλήθηκε γενική συνέλευση και οργανώθηκε η «Καγκελαρία των Σφακίων», ως η υπέρτατη πολιτική αρχή της Κρήτης. Επίσηµη ηµέρα έναρξης της Κρητικής Επανάστασης θεωρείται η ηµεροµηνία της 14 Ιουνίου, λόγω της πρώτης νικηφόρας µάχης στο Λούλο Χανίων. Ακολούθησε νίκη στους Λάκκους Κυδωνίας (15 Ιουνίου). Τον Αύγουστο, οι Τούρκοι κατέπνιξαν µε καπνούς 130 άνδρες και γυναικόπαιδα στο σπήλαιο Κρυονερίδα, στο Βαφέ Αποκορώνου. Η µάχη στο Θέρισο Χανίων (19 Αυγούστου) είχε αµφίπλευρες απώλειες και σκοτώθηκε ο οπλαρχηγός Στέφανος Χάλης. Στις 29 Αυγούστου οι Τούρκοι διείσδυσαν στα Σφακιά και κατέστρεψαν την επαρχία, όπως και το 1770. Το Σεπτέµβριο και Οκτώβριο ανασυντάχθηκαν οι δυνάµεις των επαναστατών και οι Τούρκοι απωθήθηκαν από τον Αποκόρωνα και την Κυδωνία. Ο Μιχαήλ Κοµνηνός Αφεντούλιεφ (Αφεντούλης) κατήλθε στην Κρήτη ως «Γενικός Έπαρχος και Αρχιστράτηγος της Κρήτης», το Νοέµβριο.
– Το 1822 η Οθωµανική Αυτοκρατορία ζήτησε τη βοήθεια της Αιγύπτου για την αντιµετώπιση των επαναστατών της Κρήτης. Ο Αφεντούλιεφ οργάνωσε την πολιορκία του Ρεθύµνου, η οποία απέτυχε (Μάρτιος). Οι επαναστάτες ηττήθηκαν στη Μάλαξα (10–11 Μαΐου) και συγκλήθηκε γενική συνέλευση των Κρητών στους Αρµένους Χανίων (11–21 Μαΐου), υπό την προεδρία του Πέτρου Οµηρίδη Σκυλίτση. Εκδόθηκε η «Προκήρυξις Ελευθερίας» και ψηφίστηκε σχέδιο συντάγµατος µε τον τίτλο «Προσωρινή Πολιτεία της νήσου Κρήτης».
– Στις 28 Μαΐου, αιγυπτιακός στρατός υπό την αρχηγία του Χασάν πασά, αποβιβάστηκε στη Σούδα, µετά τη συµφωνία για βοήθεια προς την Οθωµανική Αυτοκρατορία, του σουλτάνου Μαχµούτ ∆΄ µε τον Μεχµέτ Αλί της Αιγύπτου.
Τον Ιούνιο, οι επαναστάτες ηττήθηκαν στα Τσικαλαριά και στη Μάλαξα, αλλά επίλεκτο σώµα Τουρκαλβανών εξοντώθηκε από τους Ανωγειανούς στον Κρουσώνα. Ο Αφεντούλιεφ ζήτησε βοήθεια από την Ελλάδα. Έφτασε στο νησί ο Στέφανος Βασιλόπουλος µε 900 όπλα. Έγινε η µάχη στους Λάκκους Κυδωνίας (6 Αυγούστου). Ο Χασάν πασάς, µε σοβαρές απώλειες, υποχώρησε προς τον Αποκόρωνα και το Ρέθυµνο, καταστρέφοντας τα χωριά της περιοχής. Σκληρή µάχη έγινε ανάµεσα σε Κρητικούς και Αιγυπτίους στο Σκλαβόκαµπο, µε µεγάλες απώλειες και από τις δύο πλευρές (1η Αυγούστου).
– Από το Σεπτέµβριο έως το Νοέµβριο, ο Χασάν πασάς εισέβαλε στο οροπέδιο του Λασιθίου, όπου προκάλεσε µεγάλη καταστροφή. Φυλακίστηκε ο Αφεντούλιεφ, κατηγορούµενος για ολιγωρία και αδράνεια, θεωρούµενος ως
υπεύθυνος για τις αποτυχίες των επαναστατών (15 Νοεµβρίου).
– Οι Κρήτες «Παραστάτες και Πληρεξούσιοι της Πατρίδος» ζήτησαν από την Κεντρική Εξουσία των επαναστατηµένων Ελλήνων το διορισµό του Εµµανουήλ Τοµπάζη στη θέση του Αφεντούλιεφ (28 Νοεµβρίου). Η πρότασή τους έγινε δεκτή τον Απρίλιο του 1823.
– Το Φεβρουάριο 1823 οι Τούρκοι πολιόρκησαν τους χριστιανούς του Μεραµβέλλου, στο σπήλαιο της Μιλάτου. Επακολούθησε σφαγή και αιχµαλωσία. Σκοτώθηκε ο Χασάν πασάς στο Καστέλι Πεδιάδος (Μάρτιος 1823).
– Ο Εµµ. Τοµπάζης έφθασε στην Κρήτη ως αρµοστής στις 21 Μαΐου και στις 25 του ίδιου µήνα οι Τούρκοι του φρουρίου Κισσάµου παραδόθηκαν. Έφθασε µε νέες δυνάµεις ο νέος διοικητής του αιγυπτιακού στρατού, Χουσεΐν µπέης.
– Έγινε συνέλευση των Κρητικών στο χωριό Αρκούδαινα Αποκορώνου (22 Ιουνίου). Ψηφίστηκε ο «Οργανισµός της ενιαυσίου τοπικής διοικήσεως της νήσου Κρήτης», που στηρίχτηκε στο Σύνταγµα της Επιδαύρου και
όρισε 16µελή διοίκηση, µε έδρα τις Βρύσες Αµαρίου.
∆όθηκε σκληρή µάχη στο χωριό Αµουργέλλες µε ήττα των Κρητικών (20 Αυγούστου). Τον Οκτώβριο του 1823, ο Χουσεΐν στρατοπέδευσε στο χωριό Μελιδόνι Μυλοποτάµου και πολιόρκησε 370 γυναικόπαιδα και ελάχιστους οπλοφόρους στο οµώνυµο σπήλαιο. Τον Ιανουάριο του 1824, οι
αποκλεισµένοι στο Μελιδόνι βρήκαν τραγικό θάνατο. Ο Χουσεΐν λεηλάτησε τα χωριά του Αποκορώνου (Φεβρουάριος).
– Στις 2 Mαρτίου ο Εµµανουήλ Τοµπάζης απηύθυνε δραµατική έκκληση στον πρόεδρο του Εκτελεστικού, Γεώργιο Κουντουριώτη, για βοήθεια. Ο Χουσεΐν εισέβαλε στα Χανιά (Μάρτιος). Ακολούθησε οµαδικός εκπατρισµός αµάχων Κρητικών από το λιµάνι του Λουτρού. Στη συνέχεια, ο
Χουσεΐν εισέβαλε στο Σέλινο και την Κίσσαµο (Απρίλιος). Η επανάσταση στην Κρήτη φάνηκε να φτάνει στο τέλος της. Ο Εµµανουήλ Τοµπάζης, αφού απηύθυνε την τελευταία προκήρυξη στους Κρητικούς, ζητώντας τους να συνεχίσουν τον αγώνα, εγκατέλειψε την Κρήτη (12 Απριλίου).
– Ο Χουσεΐν, από το λιµάνι της Σούδας, απηύθυνε προκήρυξη προς τους Χριστιανούς της Κρήτης, υποσχόµενος γενική αµνηστία. Οι απροσκύνητοι σχηµάτισαν αντάρτικες οµάδες για συνέχιση του αγώνα, µε νυχτερινές επιθέσεις και δολιοφθορές, τους «Καλησπέρηδες». Αντίστοιχες οµάδες
σχηµατίστηκαν από τους Τούρκους, τους «Ζουρίδες».
Στα τέλη Μαΐου, ο Χουσεΐν διακήρυξε ότι κατέπνιξε την εξέγερση της Κρήτης.
– Κρητικοί επαναστάτες, που είχαν διαφύγει στην Ελλάδα, επέστρεψαν στο νησί, αποφασισµένοι ν’ αναζωπυρώσουν την επανάσταση. Με την ηγεσία των ∆ηµητρίου Καλλέργη και Εµµανουήλ Αντωνιάδη κατέλαβαν το φρούριο της Γραµβούσας, ενώ την ίδια ηµέρα άλλοι επαναστάτες κατέλαβαν το φρούριο της Κισσάµου. Άρχισε η λεγόµενη «περίοδος της Γραµβούσας» (9 Αυγούστου 1825–1828).
Οι Τούρκοι απέτυχαν στην προσπάθεια ανάκτησης του φρουρίου της Γραµβούσας (Σεπτέµβριος).
Οι επαναστάτες επιδόθηκαν στην πειρατεία, διοργάνωσαν οικισµό στη Γραµβούσα και έκτισαν την Παναγία την Κλεφτρίνα, προστάτιδα των πειρατών.
– Ενόψει της υπογραφής της συνθήκης του Λονδίνου (6 Ιουλίου 1827), οι Κρητικοί προσπάθησαν να αναζωπυρώσουν και να επεκτείνουν την επανάσταση σε όλη την Κρήτη. Για το σκοπό αυτό, στρατολογήθηκαν Κρητικοί µέτοικοι στην Πελοπόννησο, και άλλοι εθελοντές.
Ισχυρή δύναµη επαναστατών υπό τον Ιωάννη Χάλη αποβιβάστηκε στον Άγιο Νικόλαο (20 Νοεµβρίου 1827) και υποκίνησε σε επανάσταση τα χωριά του Μεραµβέλλου. Η προσπάθεια των Τούρκων να καταστείλουν την επανάσταση στο Μεραµβέλλο, απέτυχε. Στις 9 ∆εκεµβρίου, οι επαναστάτες ηττήθηκαν στα χωριά της ανατολικής Πεδιάδος, και επέστρεψαν στην Γραµβούσα ενώ πολλοί διέφυγαν σε ορεινά κρησφύγετα ή άλλα νησιά.
Β’ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
(1828–1830)
– Στις αρχές Μαρτίου 1828, ο Ηπειρώτης οπλαρχηγός Χατζηµιχάλης Νταλιάνης που είχε φθάσει στη Γραµβούσα µε µικρό σώµα τον Ιανουάριο, και ο Ιωάννης Χάλης κατέλαβαν και οχύρωσαν το Φραγκοκάστελλο Σφακίων.
– Αγγλογαλλικός στόλος κατέστρεψε τον πειρατικό στόλο της Γραµβούσας (Απρίλιος 1828). Το φρούριο παραδόθηκε στον Άγγλο συνταγµατάρχη Ουρκουάρτ (Urquehart).
– Ο σερασκέρης Κρήτης, Μουσταφά πασάς, κατέφθασε στο οροπέδιο Ασκύφου µε ισχυρή δύναµη πεζικού και ιππικού και σε µάχη στο Φραγκοκάστελλο σκοτώθηκαν ο Νταλιάνης και πολλοί αγωνιστές (13 Μαΐου). Στα τέλη Μαΐου ο στρατός του Μουσταφά αποδεκατίστηκε στα Χάλαρα του Αγίου Αντωνίου. – Τον Ιούνιο ο Ιωάννης Καποδίστριας απέστειλε στην Κρήτη, ως αντιπρόσωπό του, το βαρόνο Ρέινεκ (Rheineck) και σύστησε στους Κρητικούς κατάπαυση των εχθροπραξιών. Αυτοί αρνήθηκαν να συµµορφωθούν και η επανάσταση επεκτάθηκε και στην περιοχή της Σητείας.
– Αναδιοργανώθηκε το «Κρητικόν Συµβούλιον» µε αντιπροσώπους όλων των κρητικών επαρχιών.
– Άγριες µάχες διεξήχθησαν στην περιοχή της Μεσαράς και οι Τούρκοι περιορίστηκαν στα µεγάλα χωριά.
– Τον Αύγουστο, οι οπλαρχηγοί της Μεσαράς εξόντωσαν το γενίτσαρο Αγριολίδη. Ακολούθησαν αγριότητες στο Ηράκλειο και τη γύρω περιοχή, ως αντίποινα για το θάνατό του, που επεκτάθηκαν και στο Ρέθυµνο. Εξαιτίας των βίαιων γεγονότων εκδηλώθηκε συµπάθεια των Ευρωπαίων υπέρ της Κρήτης. Τον Οκτώβριο, αγγλικός και γαλλικός στόλος κατέπλευσαν στη Σούδα και εµπόδισαν την αποβίβαση τουρκοαιγυπτιακών δυνάµεων στο νησί.
– Ο Καποδίστριας έστειλε τον Εµµανουήλ Τοµπάζη στην Κρήτη (Νοέµβριος) ως αντιπρόσωπό του, µε σκοπό την κατάληψη της Σητείας, της µόνης κρητικής επαρχίας που ήταν ακόµη στην απόλυτη κυριαρχία των Τούρκων. ∆όθηκαν επίσης υποσχέσεις ότι στο ελληνικό κράτος θα περιληφθούν µόνον οι επαναστατηµένες επαρχίες. Η εκστρατεία της Σητείας απέτυχε, µε αποτέλεσµα να υποστεί την εκδικητική µανία των Τούρκων.
– Στις αρχές του Φεβρουαρίου 1829, ο Ρέινεκ αντικαταστάθηκε από τον Άγγλο Χαν (Hain), ο οποίος παρέµεινε στη Γραµβούσα ως αντιπρόσωπος του Καποδίστρια. Οι µάχες συνεχίστηκαν στην περιοχή των Χανίων. Τον Οκτώβριο ο Νικόλαος Ρενιέρης ορίστηκε νέος αντιπρόσωπος του Καποδίστρια στην Κρήτη. Ολόκληρη σχεδόν η Κρήτη βρέθηκε στα χέρια των επαναστατών. Οι Τούρκοι αποκλείστηκαν στα µεγάλα φρούρια των Χανίων, του Ρεθύµνου και του Ηρακλείου.
– Το πρωτόκολλο του Λονδίνου (22 Ιανουαρίου 1830) δεν περιέλαβε την Κρήτη στα όρια του νέου ελληνικού κράτους.
– Σε γενική συνέλευση στους Μαργαρίτες Μυλοποτάµου (13 Φεβρουαρίου), συντάχθηκε διακήρυξη προς τον Καποδίστρια και τις τρεις Μεγάλες ∆υνάµεις. Αργότερα, το Κρητικό Συµβούλιο έστειλε έκκληση προς τον Λεοπόλδο, ο οποίος είχε επιλεγεί ως ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας, και δραµατική προκήρυξη «Προς τους Έλληνας».
– Στις 5 Ιουνίου πλοία των Μεγάλων ∆υνάµεων έφτασαν στον όρµο του Παλαιοκάστρου, δυτικά του Ηρακλείου, για να επιβάλουν την ειρήνη στην Κρήτη. Η επανάσταση στο νησί της Κρήτης έληξε χωρίς δικαίωση.
– Το «Κρητικόν Συµβούλιον» συνεδρίασε στη Ρογδιά Μαλεβιζίου και εξέδωσε αναφορά προς τους πρέσβεις των Μεγάλων ∆υνάµεων της Ευρώπης, την οποία υπέγραψαν ο Νικόλαος Ρενιέρης και όλα τα µέλη.
– Η απόπειρα των επαναστατών για την ανακατάληψη της Γραµβούσας απέτυχε (6 Σεπτεµβρίου).
ΑΙΓΥΠΤIAΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ
(1830–1840)
– Αιγυπτιακός στόλος αποβίβασε στην Κρήτη στρατεύµατα υπό τον Οσµάν Νουρεντίν µπέη (15 Σεπτεµβρίου 1830). Η Κρήτη παραχωρήθηκε στον τοπάρχη της Αιγύπτου, Μωχάµετ Άλι, σε αντάλλαγµα των υπηρεσιών που είχε προσφέρει στο σουλτάνο κατά την περίοδο της Επανάστασης στην Κρήτη και την Πελοπόννησο. Ο µονάρχης της Αιγύπτου διόρισε ως πολιτικό διοικητή του νησιού τον Μουσταφά Ναϊλή πασά, που πήρε την προσωνυµία Γκιριτλής (Κρητικός), για τη µακρόχρονη παραµονή του στη διοίκηση της Κρήτης. Τη στρατιωτική διοίκηση ανέθεσε στον Οσµάν Νουρεντίν µπέη. Ακολούθησαν εκπατρισµοί των Κρητικών στα νησιά του Αιγαίου, την Πελοπόννησο και τον Πειραιά.
– Το «Κρητικόν Συµβούλιον» απέστειλε αναφορά στο βασιλιά της Γαλλίας, Λουδοβίκο Φίλιππο, για τις βαναυσότητες κατά του κρητικού λαού (14 Οκτωβρίου). Στην τελευταία συνεδρίαση του «Κρητικού Συµβουλίου» στους Μαργαρίτες Μυλοποτάµου συντάχθηκε διαµαρτυρία προς τον Κυβερνήτη της Ελλάδας, τους ναυάρχους των Μεγάλων ∆υνάµεων, και Ψήφισµα για την οργάνωση µόνιµης Επιτροπής, η οποία θα παρακολουθούσε την εξέλιξη των κρητικών πραγµάτων και θα εξασφάλιζε τη συνοχή και τη συνεργασία των Κρητών προσφύγων (23 Νοεµβρίου). Το «Κρητικόν Συµβούλιον» διαλύθηκε στις 16 ∆εκεµβρίου 1830.
– Τον Ιανουάριο του 1831 υπήρξε παρέµβαση του Οικουµενικού Πατριαρχείου για τους οµαδικούς εκπατρισµούς των Κρητικών. Υπεδείχθη στους κατοίκους να δείξουν υποµονή και έλαβαν διαβεβαιώσεις ότι θα τους προστάτευε το νέο καθεστώς του Μωχάµετ Άλι. ∆όθηκε στους χριστιανούς ελευθερία λατρείας και άδεια να οικοδοµήσουν και να ανακαινίσουν τις εκκλησίες τους. Με απόφαση του Πατριαρχείου, οι επισκοπές της Κρήτης έγιναν µόνον πέντε (24 Νοεµβρίου 1831).
– Τον Ιανουάριο του 1832 εκδόθηκε η πρώτη επίσηµη δίγλωσση εφηµερίδα µε τίτλο Βακάι Γκιρίτ (Κρητική Εφηµερίς), στα Χανιά. Το καλοκαίρι έγινε η πρώτη απογραφή του πληθυσµού. Η αιγυπτιακή κυβέρνηση προχώρησε σ’ ένα ευρύ πρόγραµµα έργων κοινής ωφέλειας: δρόµοι, γέφυρες, υδραγωγεία και λιµενικές βελτιώσεις. Οι δαπάνες του προγράµµατος επιβάρυναν µε δυσβάσταχτους φόρους τους κατοίκους, οι οποίοι αντέδρασαν. Εκδηλώθηκε το κίνηµα των Μουρνιών, το Σεπτέµβριο του 1833. Συγκεντρώθηκαν 7.000, περίπου, άοπλοι χριστιανοί στις Μουρνιές Κυδωνίας και διαµαρτυρήθηκαν για τις φορολογικές και άλλες καταπιέσεις. Οι συγκεντρωµένοι στις Μουρνιές συνέταξαν και υπέγραψαν αναφορά στις Μεγάλες ∆υνάµεις και επικαλέστηκαν την προστασία τους (20 Σεπτεµβρίου). Ο απαγχονισµός 41 πρωταιτίων ήταν η άµεση αντίδραση της αιγυπτιακής διοίκησης.
– Στη νέα κρίση του Ανατολικού Ζητήµατος, 1839–1840, η Αίγυπτος ενεπλάκη σε πόλεµο µε την Οθωµανική Αυτοκρατορία. Ο Μωχάµετ Άλι ηττήθηκε στη Συρία. Με την υπογραφή της συνθήκης του Λονδίνου (3 Ιουλίου 1840) οι Μεγάλες ∆υνάµεις απέσπασαν την Κρήτη από την Αίγυπτο και την επανέφεραν στη δικαιοδοσία του σουλτάνου.
Β’ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ
(1840–1866)
Εκπατρισµένοι αγωνιστές, όπως οι Χάλης, Κούµης, Χαιρέτης, ο νεαρός Αλ. Κουµουνδούρος και άλλοι, επέστρεψαν στην Κρήτη µε απώτερο στόχο την προετοιµασία νέας εξέγερσης και την επαναπροβολή του Κρητικού Ζητήµατος.
– Στις 12 Ιανουαρίου 1841 ο σουλτάνος Αβδούλ Μετζίτ εξέδωσε φιρµάνι χάτι σερίφ), µε το οποίο καταργούσε την αιγυπτιακή κυριαρχία. Οργανώθηκε εκτελεστική επιτροπή, δηλαδή Προσωρινή Κυβέρνηση µε τον τίτλο «Κρητών Πολιτεία», µε πρόεδρο τον Αριστ. Χαιρέτη, αντιπρόεδρο τον Ρ. Βουρδουµπά και γενικό γραµµατέα τον Θεόφρ. Χαιρέτη.
– Ξέσπασε η επανάσταση των Χαιρέτη και Βασιλογεώργη (22 Φεβρουαρίου). Σε προκήρυξη της «Κρητών Πολιτείας» (23 Φεβρουαρίου) προς τους προκρίτους και τους οπλαρχηγούς της Κρήτης, οι αρχηγοί της νέας αυτής επανάστασης κάλεσαν το λαό σε νέους αγώνες για την ελευθερία, διαβεβαιώνοντάς τον για τη µεταστροφή της ευρωπαϊκής διπλωµατίας υπέρ της Κρήτης. Σε γενική συνέλευση στο Βαφέ Αποκορώνου (6 Απριλίου) οι επαναστάτες υπέβαλαν υπόµνηµα στους προξένους των Μεγάλων ∆υνάµεων, στο οποίο διεκτραγωδούσαν τα δεινά της Κρήτης και ζητούσαν την επέµβασή τους. Εκδόθηκε η εφηµερίδα Ραδάµανθυς από τον Εµµανουήλ Βυλιβάκη (1η Μαΐου), ο οποίος εγκατέστησε κινητό τυπογραφείο στο Βαφέ Αποκορώνου. Ακολούθησαν συγκρούσεις Κρητικών µε τον τουρκικό στρατό στο Πρόβαρµα Αποκορώνου (14 Μαΐου), στο Βαφέ Αποκορώνου (17 Μαΐου) και στην Ανατολική Πεδιάδα (23 Μαΐου).
– Στις 31 Οκτωβρίου 1842 ο Μουσταφά Ναϊλή πασάς επανήλθε ως γενικός διοικητής (1842–1850).
– Το 1848 επικράτησε επαναστατικός αναβρασµός, επηρεασµένος από τα φιλελεύθερα κινήµατα της Ευρώπης.
– Το 1850 ο σουλτάνος Αβδούλ Μετζίτ επισκέφθηκε την Κρήτη. Τον Ιανουάριο του 1851, η πρωτεύουσα της Κρήτης µεταφέρθηκε από το Ηράκλειο στα Χανιά, για πολιτικούς και στρατιωτικούς λόγους.
– Το 1853 κηρύχθηκε ο Κριµαϊκός Πόλεµος, που διήρκεσε έως το 1856.
– Ανακλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη (1854) ο Σαλίκ Βαµίκ πασάς, που είχε αναλάβει τη Γενική ∆ιοίκηση (1850–1854) του νησιού, µετά τον Μουσταφά Ναϊλή πασά.
– Με την υπογραφή της συνθήκης των Παρισίων (1856) ο σουλτάνος υποχρεώθηκε να παραχωρήσει το Χάττι Χουµαγιούν (Λαµπρά Γραφή), µε το οποίο δίνονταν σηµαντικά προνόµια στους χριστιανούς υπηκόους του: ανεξιθρησκία, προσωπική ελευθερία, εξασφάλιση ιδιοκτησίας και της τιµής.
– Ισχυρός σεισµός συγκλόνισε το Ηράκλειο, στις 29 Σεπτεµβρίου 1856.
– Οι παραβιάσεις του Χάττι Χουµαγιούν προκάλεσαν πολιτική κινητοποίηση στο νησί, γνωστή ως «το κίνηµα του Μαυρογένη», από το όνοµα του πρωτεργάτη της (14 Μαΐου 1858). Απεσταλµένοι του σουλτάνου έφθασαν
στην Κρήτη για συνεννοήσεις µε τους αρχηγούς των Κρητικών. Στις 7 Ιουλίου εκδόθηκε σουλτανικό φιρµάνι, µε το οποίο παραχωρήθηκαν στους Κρητικούς θρησκευτικά, φορολογικά, διοικητικά και δικαστικά προνόµια, καθώς και το δικαίωµα της οπλοφορίας. Επίσης, παραχωρήθηκε το προνόµιο της οργάνωσης χριστιανικών δηµογεροντιών και ιδρύθηκε η Ορφανική Τράπεζα, ως κοινωφελές ίδρυµα.
– Νέος διοικητής διορίστηκε ο Ισµαήλ πασάς (1861).
– Φωτισµένοι κληρικοί και λαϊκοί ζήτησαν να τεθεί η µοναστηριακή περιουσία υπό τον έλεγχο των δηµογεροντιών, για την ίδρυση και λειτουργία σχολείων. Η Υψηλή Πύλη απέρριψε το αίτηµά τους (1862).
– Ετέθη ο θεµέλιος λίθος του νέου µητροπολιτικού ναού του Αγίου Μηνά στο Ηράκλειο, από το µητροπολίτη ∆ιονύσιο (25 Μαρτίου 1862).
– Μεταξύ των ετών 1858–1866, παρατηρήθηκε µια κίνηση «αντεπαναστατών» που απέβλεπε στην καλλιέργεια της ιδέας για τη δηµιουργία νησιωτικού ελληνικού κράτους µε αγγλική προστασία. «Ψυχή των αντεπαναστατών» ήταν η δασκάλα Ελισάβετ Κονταξάκη.
– Γεννήθηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος στις Μουρνιές (23 Αυγούστου 1864).
– Την άνοιξη του 1866 πραγµατοποιήθηκαν συγκεντρώσεις επαναστατών σε µεγάλα χωριά: Ατσιπόπουλο, Ανώγεια και αλλού.
– Συγκλήθηκε γενική συνέλευση των Κρητικών στη Μονή της Αγίας Κυριακής στα Μπουτσουνάρια Χανίων, µε βασικό αίτηµά τους την πιστή εφαρµογή του Χάττι Χουµαγιούν και απέστειλαν υπόµνηµα προς τους προξένους των ευρωπαϊκών κρατών (14 Μαΐου 1866). Οι επαναστάτες απέστειλαν προκήρυξη προς τους προξένους των Μεγάλων ∆υνάµεων της Ευρώπης (20 Ιουλίου). Η επανάσταση ξέσπασε στις 21 Αυγούστου. Εκδόθηκε επαναστατική προκήρυξη από το Ασκύφου Σφακίων. Ένα µήνα αργότερα έφτασε στα Χανιά ο Μουσταφά πασάς, στον οποίο ο σουλτάνος είχε αναθέσει το έργο της καταστολής της επανάστασης, αλλά η γενική συνέλευση που συνεδρίασε στους Κάµπους Κυδωνίας απέρριψε οµόφωνα τις προτάσεις του. Το σύνθηµα των επαναστατών ήταν «Ένωσις ή Θάνατος».
– Το Σεπτέµβριο έγιναν µάχες στη Μαλάξα, οι Τούρκοι εισέβαλαν στο Σέλινο και έλυσαν την πολιορκία της Καντάνου.
– Στις 12 Οκτωβρίου 1866 ο Γεώργιος Ζυµβρακάκης, ανέλαβε γενικός αρχηγός του κρητικού αγώνα. Σε µάχη στο Βαφέ Αποκορώνου ηττήθηκε. Ακολούθησε σκληρή µάχη στην Ανατολική Πεδιάδα την επόµενη ηµέρα.
– Στις 8 Νοεµβρίου άρχισε η πολιορκία της Μονής Αρκαδίου. Οι έγκλειστοι επαναστάτες, όταν έχασαν κάθε ελπίδα για βοήθεια, αποφάσισαν να ανατιναχθούν µαζί µε τον ηγούµενο Γαβριήλ και τον Κωνσταντίνο Γιαµπουδάκη, που έβαλε φωτιά στα πυροµαχικά. Πολιορκηµένοι και πολιορκητές τινάχτηκαν στον αέρα. Ακολούθησε διεθνής κατακραυγή για τις βιαιότητες των Τούρκων στην Κρήτη, µε αποκορύφωµα το ολοκαύτωµα της Μονής. Παρατηρήθηκε έξαρση του φιλελληνικού και φιλοκρητικού ρεύµατος στην
Ευρώπη και τις Ηνωµένες Πολιτείες της Αµερικής.
– Οι Τούρκοι εισέβαλαν στην ορεινή Κυδωνία και το Σέλινο (27 Νοεµβρίου 1866).
1867–1868
– Τον Ιανουάριο του 1867, η Πύλη σε µια προσπάθεια να φανεί διαλλακτική, έστειλε στην Κρήτη τον Σερβέρ εφέντη, µε προτάσεις για την καταστολή της επανάστασης.
– Ο τουρκικός στρατός υπέστη πανωλεθρία στην Τύλισο (15 Ιανουαρίου).
– Ο Μουσταφά πασάς ανακλήθηκε το Μάρτιο και διορίστηκε σερασκέρης Κρήτης ο Οµέρ πασάς, ο οποίος τον επόµενο µήνα επιχείρησε, χωρίς επιτυχία, να εισβάλει στα Σφακιά. Στις 10 Μαΐου ο Οµέρ έφθασε στο Ηράκλειο και σχεδίασε την επίθεση στο Λασίθι. Οι Τούρκοι εισέβαλαν στο οροπέδιο Λασιθίου και το κατέστρεψαν στις 27 Μαΐου. Στη Γέργερη οι Τούρκοι ηττήθηκαν (13 Ιουνίου). Τµήµα τουρκικού στρατού εισέβαλε στα Σφακιά (23 Ιουνίου). Τον Αύγουστο ανακλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη ο Οµέρ πασάς. Στις 5 Σεπτεµβρίου 1867, ο σουλτάνος κήρυξε µονοµερή κατάπαυση των εχθροπραξιών στην Κρήτη για πέντε εβδοµάδες και παρεχώρησε γενική αµνηστία. Στις 27 του ίδιου µήνα έφθασε στην Κρήτη ο µέγας βεζίρης Ααλή πασάς, κοµιστής νέων προτάσεων της Πύλης προς τους επαναστάτες. Η Γενική Συνέλευση των Κρητών, όµως, απέρριψε τις προτάσεις του. Ο Ααλή πασάς επανήλθε µε προτάσεις και ανακοίνωσε τις βασικές διατάξεις ενός Οργανικού Νόµου της Κρήτης, µε σκιώδη προνόµια για τους χριστιανούς του νησιού (25 Νοεµβρίου).
– Αν και οι επαναστάτες απέρριψαν τον Οργανικό Νόµο στις 8 Ιανουαρίου 1868, επικυρώθηκε µε φιρµάνι και δηµοσιεύτηκε ο Οργανικός Νόµος της Κρήτης. Στις 3 Φεβρουαρίου: κοινοποιήθηκε και τέθηκε σε εφαρµογή ο Οργανικός Νόµος, που ίσχυσε µία δεκαετία (1868–1878). Οι επαναστάτες συνέχισαν τον αγώνα µε µορφή κλεφτοπολέµου. Τον Οκτώβριο η επανάσταση είχε εκπνεύσει στη ∆υτική Κρήτη ενώ στην Ανατολική υπήρχαν ζωντανοί πυρήνες που πρόβαλαν αντίσταση.
– Στις 11 ∆εκεµβρίου 1868 βρήκε τραγικό τέλος η Προσωρινή Κυβέρνηση της Κρήτης στη Γωνιά Κισσάµου, µετά από αιφνιδιαστική πολιορκία της. Οι οπλαρχηγοί των έξι ανατολικών επαρχιών της Κρήτης συνήλθαν στο
Τζερµιάδο Λασιθίου και αποφάσισαν να συνεχίσουν τον αγώνα.
1869–1876
– Στις 9–10 Ιανουαρίου 1869, οι Μεγάλες ∆υνάµεις απαγόρευσαν στην Ελλάδα να οργανώσει και αποστείλει εθελοντικά σώµατα στην Κρήτη. Στις 18 Ιανουαρίου του ίδιου χρόνου, ο πασάς του Ηρακλείου υποσχέθηκε αµνηστία στους οπλαρχηγούς της ανατολικής Κρήτης, και όρισε δεκαήµερη προθεσµία για παράδοση. Μετά την παρέλευση της προθεσµίας αυτής κάθε αγωνιστής επικηρύχθηκε µε 500 οθωµανικές λίρες.
– Τα χρόνια 1869 και 1870 η εσωτερική κατάσταση στην Κρήτη ήταν τραγική. Ο πληθυσµός ελαττώθηκε µε αποτέλεσµα να ερηµωθούν πολλοί οικισµοί. Η οικονοµική κατάσταση ήταν άθλια και επικρατούσε γενικός µαρασµός. Το 1870 ξέσπασε ο Γαλλοπρωσικός πόλεµος. Η Οθωµανική αυτοκρατορία ενέτεινε τα µέτρα επιτήρησης στην Κρήτη, από φόβο µιας νέας επανάστασης. Εκδόθηκε ο «∆ιοργανισµός των εν Κρήτη ιερών µονών, σταυροπηγιακών τε και ενοριακών».
– Από το 1871 η Οθωµανική Αυτοκρατορία εισήλθε σε περίοδο πολιτικής αστάθειας, γνωστή ως «περίοδος του Οθωµανικού χάους».
– Η επανάσταση της Βοσνίας–Ερζεγοβίνης, την άνοιξη του 1875, επηρέασε την εσωτερική κατάσταση της Κρήτης και άρχισαν κινητοποιήσεις των Κρητών αρχηγών εντός και εκτός της Κρήτης. Το φθινόπωρο η αγγλόφιλη πολιτική µερίδα στην Κρήτη κινητοποιήθηκε για την ανακήρυξη του νησιού σε αγγλικό προτεκτοράτο, αλλά η ιδέα δεν βρήκε λαϊκό έρεισµα.
– Το καλοκαίρι του 1876, Κρητικοί πολιτικοί και στρατιωτικοί αρχηγοί προώθησαν την ιδέα ανακήρυξης της Κρήτης σε αυτόνοµη ηγεµονία. Πρότειναν ως ηγεµόνα τον Γρηγόριο Υψηλάντη, πρεσβευτή της Ελλάδας στη Βιέννη. Τον Ιούλιο η γενική συνέλευση των Κρητικών υπέβαλε υπόµνηµα για ουσιώδεις τροποποιήσεις του Οργανικού Νόµου, η Υψηλή Πύλη, όµως, δεν απάντησε.
1877–1878
– Το 1877 ψηφίστηκε το πρώτο τουρκικό σύνταγµα (του Μιδάτ). Οι χριστιανοί της Κρήτης υπέβαλαν υπόµνηµα, ζητώντας να εξαιρεθεί το νησί από τις διατάξεις του τουρκικού συντάγµατος και να θεωρηθεί επαρχία
αυτοδιοικούµενη, σύµφωνα µε τον Οργανικό Νόµο, αλλά η πρόταση απορρίφθηκε.
– Την άνοιξη του 1877 εξερράγη νέος Ρωσοτουρκικός πόλεµος. Άρχισαν κινήσεις στην Αθήνα και την Κρήτη, για την οργάνωση νέας επανάστασης.
– Τον Ιούλιο εξελέγη 24µελής Επιτροπή στις δυτικές επαρχίες, για τη διαχείριση του Κρητικού Ζητήµατος, και ιδρύθηκε το «Κρητικό Κέντρο» στην Αθήνα, µε πρωτοβουλία του Μάρκου Ρενιέρη. Ήδη από τον Αύγουστο είχαν σχηµατιστεί επαναστατικά κοµιτάτα στη Βάµο, τα Χανιά και το Ρέθυµνο.
– Στις 15 Νοεµβρίου 1877 εξελέγησαν πληρεξούσιοι για τη γενική συνέλευση στο Φρε Αποκορώνου.
– Στις 27 ∆εκεµβρίου ο Χαρίλαος Τρικούπης, υπουργός εξωτερικών στην κυβέρνηση Κουµουνδούρου, δήλωσε ότι η Ελλάδα θα υποστηρίξει ενεργώς µια νέα κρητική επανάσταση, και εξόριστοι Κρητικοί αρχηγοί κατέφθασαν στην Κρήτη.
– Στα µέσα Ιανουαρίου του 1878 συγκροτήθηκε στο Φρε Αποκορώνου η «Παγκρήτιος Επαναστατική Συνέλευσις». Αντιπρόσωποι της Υψηλής Πύλης συναντήθηκαν µε το Προεδρείο της Επαναστατικής Συνελεύσεως των
Κρητών. Ο διοικητής της Κρήτης, Αδοσίδης πασάς, απέρριψε τα αιτήµατα των Κρητικών για ανακήρυξη της Κρήτης σε ηγεµονία µε χριστιανό διοικητή, υπό την υψηλή κυριαρχία του σουλτάνου, και υπό την εγγύηση των Μεγάλων ∆υνάµεων. Στις 21 Ιανουαρίου συγκλήθηκε γενική συνέλευση των Κρητών στην Αργυρούπολη Ρεθύµνου και οµόφωνα εγκρίθηκε ψήφισµα για την ένωση της Κρήτης µε την Ελλάδα. Στις 2 Φεβρουαρίου, η γενική συνέλευση των Κρητών υπέβαλε στην κυβέρνηση Κουµουνδούρου ψήφισµα, µε το οποίο καταργούσε την τουρκική κυριαρχία και κήρυσσε την ένωση της Κρήτης µε την Ελλάδα.
– Στο µεταξύ, η Οθωµανική Αυτοκρατορία ηττήθηκε στο Ρωσοτουρκικό πόλεµο. Το άρθρο 15 της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου (Φεβρουάριος 1878) υποχρέωνε την Τουρκία σε πλήρη εφαρµογή του Οργανικού Νόµου στην Κρήτη.
– Στα τέλη Μαρτίου 1878 ολόκληρη η Κρήτη βρέθηκε υπό τον έλεγχο των επαναστατών, εκτός από τα φρούρια του Ηρακλείου, του Ρεθύµνου, του Ιτζεδίν, των Χανίων, της Κισσάµου, της Γραµβούσας, της Σπιναλόγκας και της Ιεράπετρας.
– Οι Μεγάλες ∆υνάµεις επέβαλαν ανακωχή στην Κρήτη, µε τη ρητή δήλωση ότι το Κρητικό Ζήτηµα θα απασχολούσε το Συνέδριο του Βερολίνου, το οποίο θα αναθεωρούσε τη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου. Η γενική συνέλευση των Κρητών αποφάσισε να αποστείλει δύο αντιπροσώπους στο
Συνέδριο, τον Κώστα Βολουδάκη και τον Ιωάννη Σφακιανάκη. Η ελληνική κυβέρνηση µαταίωσε τη µετάβασή τους στο Βερολίνο, επειδή φοβήθηκε µήπως οι Κρητικοί αντιπρόσωποι υποκύψουν στην πίεση των Ευρωπαίων και αποδεχθούν τη λύση της ηγεµονίας, εγκαταλείποντας την εθνική γραµµή της ένωσης.
– Στο µεταξύ, τον Αύγουστο, ξέσπασαν θλιβερά επεισόδια στην περιοχή της Μεσαράς, µεταξύ τοπικών οπλαρχηγών, εξαιτίας ατασθαλιών στη διαχείριση των πολεµοφοδίων.
– Τον Οκτώβριο υπεγράφη η σύµβαση της Χαλέπας, που ήταν ο νέος πολιτικός Οργανισµός της Κρήτης, µε ουσιώδη προνόµια: ο γενικός διοικητής µπορούσε να ήταν και χριστιανός, ήταν η δυνατή πλειοψηφία των χριστιανών στη γενική συνέλευση (49 χριστιανοί–31 µουσουλµάνοι), ιδρύθηκε η Κρητική Χωροφυλακή, αναγνωρίστηκε η ελληνική γλώσσα ως γλώσσα των δικαστηρίων, χορηγήθηκε γενική αµνηστία και φορολογικές απαλλαγές, ιδρύθηκαν φιλολογικοί σύλλογοι και εκδόθηκαν εφηµερίδες.
– Γενικός διοικητής Κρήτης ορίστηκε ο Αλέξανδρος Καραθεοδωρής αλλά ανακλήθηκε σε διάστηµα δέκα ηµερών (19 Νοεµβρίου–29 Νοεµβρίου 1878).
1877–1889
– Στις 2 Ιανουαρίου 1879 ορίστηκε γενικός διοικητής Κρήτης ο Ιωάννης Φωτιάδης, τέως πρέσβης της Τουρκίας στην Αθήνα. ∆ραστήριος και οργανωτικός, προώθησε τη λύση πολλών προβληµάτων, όπως του τελωνειακού και του βακουφικού, υποστήριξε την παιδεία και οργάνωσε την εσωτερική διοίκηση.
– Το 1881 έγινε η πρώτη γενική στατιστική της νήσου Κρήτης και εκδόθηκε η πρώτη κρητική εφηµερίδα στα Χανιά, µε τίτλο Τα Άπτερα.
– Στις 7 Σεπτεµβρίου 1882 πέθανε ο θρυλικός αρχηγός των δώδεκα ανατολικών επαρχιών, Μιχαήλ Κόρακας.
– Στο Ηράκλειο γεννήθηκε ο Νίκος Καζαντζάκης στις 18 Φεβρουαρίου 1883.
– Οι πρώτες αρχαιολογικές έρευνες στην Κρήτη άρχισαν το 1884, όταν ο Ι. Χατζηδάκις µε τον Ιταλό Federico Halbherr ερεύνησαν το Ιδαίον Άντρο και το σπήλαιο της Ειλειθυίας στην Αµνισό. Τον ίδιο χρόνο, οι Halbherr και Fabricius βρήκαν την ονοµαστή επιγραφή της Γόρτυνας, µε τη δωρική νοµοθεσία του 5ου π.Χ. αιώνα.
– Στις 22 Μαΐου 1885 διορίστηκε γενικός διοικητής Κρήτης ο Ιω. Σάββας, πειθήνιο όργανο της Υψηλής Πύλης, ανεπιθύµητος στον κρητικό λαό.
– Στις 2 Φεβρουαρίου 1887 διορίστηκε γενικός διοικητής ο Κ. Ανθόπουλος. Ακολούθησε δυναµική αντίδραση του κρητικού λαού στην απόφαση της Υψηλής Πύλης να περιστείλει τα προνόµια του Πατριαρχείου. Παρατηρήθηκε ένταση των πολιτικών παθών και οξεία διαµάχη µεταξύ των δύο χριστιανικών κοµµάτων, των Καραβανάδων που εκπροσωπούσαν τη συντηρητική µερίδα και των Ξυπόλυτων που εκπροσωπούσαν τις προοδευτικές και φιλελεύθερες τάσεις.
– Στις 6 Μαΐου 1888 διορίστηκε γενικός διοικητής Κρήτης ο πολωνικής καταγωγής Νικ. Σαρτίνσκυ. Προβλήθηκε η ιδέα, το νησί να τεθεί υπό αγγλική προστασία, που προκάλεσε την αντίδραση των Κρητικών.
– Την άνοιξη του 1889 προκηρύχθηκαν εκλογές, που κατέληξαν σε όργιο νοθείας, µε την επικράτηση των Ξυπόλυτων. Στις αρχές Μαΐου, στη γενική συνέλευση, οι Καραβανάδες κατέθεσαν ψήφισµα, µε το οποίο κήρυσσαν την ένωση της Κρήτης µε την Ελλάδα. Ο Σαρτίνσκυ διέλυσε τη γενική συνέλευση και διέταξε να συλληφθούν οι Καραβανάδες, οι οποίοι κατέφυγαν στα όρη. Στη συνέχεια, ξέσπασε άκαιρη εξέγερση, χωρίς προετοιµασία και χωρίς καµιά υποστήριξη, καθώς η κυβέρνηση Τρικούπη την αποκήρυξε.
– Στις 16 Ιουλίου 1889 ανακλήθηκε ο γενικός διοικητής Σαρτίνσκυ και στις 23 Ιουλίου διορίστηκε τοποτηρητής στη γενική διοίκηση Κρήτης ο Χασάν Ριζά πασάς, και έκτακτος στρατιωτικός διοικητής ο διαβόητος για τη σκληρότητά του στρατηγός, Σακήρ πασάς, ο οποίος αµέσως κατάργησε το Χάρτη της Χαλέπας και επέβαλε στρατιωτικό νόµο. Στις 17 ∆εκεµβρίου δηµοσιεύτηκε το φιρµάνι για την ανάκληση του Χάρτη της Χαλέπας.
(1890–1895)
– Τα χρόνια από το 1890 έως το 1895 υπήρξε ζοφερή περίοδος, µε τροµοκρατικές πράξεις των Τουρκοκρητών και των Βασιβουζούκων, ανάλογες παλαιότερων χρόνων.
– Το 1892 άρχισε να κυοφορείται η ιδέα της µεταπολίτευσης, δηλαδή της ανακήρυξης της Κρήτης σε αυτόνοµη ή ηµιαυτόνοµη ηγεµονία. Το Σεπτέµβριο ξέσπασε κίνηµα περιορισµένης έκτασης και σηµασίας στα Σφακιά. Το Φεβρουάριο 1893 ιδρύθηκε στα Σφακιά µυστική αδελφότητα, µε στόχο την προετοιµασία νέας επανάστασης.
– Οι ανασκαφές του 1894 σε τάφους του Αγίου Ονουφρίου και στο σπήλαιο των Καµαρών έδωσαν πλούσια κεραµικά ευρήµατα.
– Τον Ιανουάριο του 1895 έγιναν σφαγές Αρµενίων. Υπήρξαν φόβοι για επέκταση των σφαγών.
– Το Μάρτιο του 1895 αντικαταστάθηκε ο γενικός διοικητής Κρήτης Μαχµούτ, από το χριστιανό Αλέξανδρο Καραθεοδωρή. Αντέδρασαν οι Τουρκοκρήτες µε την οργάνωση παγκρητίου τροµοκρατικού κοµιτάτου, µε συνέπεια η κατάσταση να καταστεί έκρυθµη.
– Στις 16 Απριλίου 1895 τελέσθηκαν τα εγκαίνια του νέου µεγάλου µητροπολιτικού ναού του Αγίου Μηνά, στο Ηράκλειο.
– Στις 28 Ιουνίου οι Κρητικοί πληρεξούσιοι στη γενική συνέλευση ζήτησαν την επαναφορά του Χάρτη της Χαλέπας. Ακολούθησε η διάλυση της συνέλευσης από τον πρόεδρό της, Αλ. Καραθεοδωρή.
– Στις 3 Σεπτεµβρίου 1895 ο Μανούσος Κούνδουρος υπέβαλε υπόµνηµα για την ανακήρυξη της Κρήτης σε αυτόνοµη πολιτεία, φόρου υποτελή στο σουλτάνο αντί 15.000 οθωµανικών λιρών ετησίως, µε χριστιανό διοικητή
ανά πενταετία, και πλήρη επαναφορά των προνοµίων της Χαλέπας. Το υπόµνηµα εγκρίθηκε σε συνέλευση στο Κλήµα Αποκορώνου. Η γενική συνέλευση στην Κράπη ενέκρινε το Υπόµνηµα του Κούνδουρου (10 Σεπτεµβρίου), το οποίο υποβλήθηκε αµέσως στους προξένους των Μεγάλων ∆υνάµεων. ∆ιατάχθηκε η σύλληψη των Μεταπολιτευτικών, οι οποίοι κατέφυγαν στα όρη.
(1896)
– Το Μάρτιο του 1896 παραιτήθηκε ο Καραθεοδωρής και ανατέθηκε η γενική διοίκηση Κρήτης στον Τουρχάν πασά. Φιρµάνι γενικής αµνηστίας απορρίφθηκε από τους Μεταπολιτευτικούς.
– Στις 4–18 Μαΐου πολιορκήθηκε η τουρκική φρουρά Βάµου. Ακολούθησε νίκη των Κρητών επαναστατών.
– Στις 11 Μαΐου έγιναν σφαγές και λεηλασίες στην πόλη των Χανίων και τα περίχωρα. Στη συνέχεια, ακολούθησε η σφαγή µοναχών και η καταστροφή της µονής του Αγίου Ιωάννου στην Ανώπολη Πεδιάδος (26 Ιουνίου).
– Τον Ιούνιο ανασυστήθηκε η Κεντρική Επιτροπή, υπέρ των Κρητών, στην Αθήνα. ∆ηµοσιεύτηκαν πατριωτικά άρθρα υπέρ της Κρήτης στον ελληνικό Tύπο και έφθασαν εθελοντές στο νησί. Οργανώθηκε το Τάγµα Επίλεκτων Κρητών από τον Ιωάννη Νταφώτη, λοχία του ελληνικού στρατού.
– Η Τουρκία, πιεζόµενη από τις Μεγάλες ∆υνάµεις, εξέδωσε φιρµάνι (31 Ιουλίου 1896), µε νέο Οργανισµό της Κρήτης, που διόριζε χριστιανό διοικητή στο νησί από το σουλτάνο, µε πενταετή θητεία και την έγκριση των Μεγάλων ∆υνάµεων, διπλασίαζε τις θέσεις των χριστιανών υπαλλήλων και παραχωρούσε πλήρη οικονοµική και δικαστική ανεξαρτησία, µε την εγγύηση των Μεγάλων ∆υνάµεων.
– Η επανάσταση έληξε µε επιτυχία τον Αύγουστο του 1896. Έµεινε στη µνήµη του λαού ως «τυχερή» επανάσταση.
– Το Σεπτέµβριο διορίστηκε γενικός διοικητής Κρήτης ο Γ. Βερόβιτς πασάς, ηγεµόνας, προηγουµένως, της Σάµου. Έναν µήνα αργότερα, η κατάσταση στο νησί άρχισε να εκτραχύνεται. Οι Μεγάλες ∆υνάµεις ανησύχησαν και πίεσαν την Πύλη να θέσει σε εφαρµογή τις νέες διατάξεις του νέου Οργανισµού.
(1897)
Τη χρονιά αυτή έγιναν πολλές συγκρούσεις και παρατηρήθηκε µεγάλη κινητικότητα στο νησί.
– Ξέσπασαν βιαιότητες και σφαγές κατά των χριστιανών στο Ηράκλειο, το Ρέθυµνο, τα Χανιά και τη Σητεία (12, 18, 23 και 27 Ιανουαρίου).
– Στις 25 Ιανουαρίου εκδόθηκε ψήφισµα των πληρεξουσίων στο Ακρωτήρι, για την κατάλυση της τουρκικής κυριαρχίας και την κήρυξη της Ένωσης µε την Ελλάδα, που αποτέλεσε την αρχή µιας νέας επανάστασης. Οργανώθηκε το «Επαναστατικό Στρατόπεδο του Ακρωτηρίου». Στα τέλη του Ιανουαρίου συγκροτήθηκε η «εν Αρχάναις επί της Αµύνης Επιτροπή».
– Την 1η Φεβρουαρίου πραγµατοποιήθηκε απόβαση του ελληνικού στρατού µε επικεφαλής τον συνταγµατάρχη Τιµολέοντα Βάσσο, ο οποίος κατέλαβε το νησί στο όνοµα του βασιλιά των Ελλήνων. Ακολούθησε περίοδος πολεµικών αναµετρήσεων. Στις 3 Φεβρουαρίου ο στόλος των Μεγάλων ∆υνάµεων απέκλεισε τα παράλια της Κρήτης. Ακολούθησε µάχη στην περιοχή Αρχανών µε επιτυχή απόκρουση του τουρκικού στρατού. Στις 5 Φεβρουαρίου ο Αριστοτέλης Κόρακας, λοχαγός του ελληνικού στρατού, διορίστηκε στρατιωτικός διοικητής των δώδεκα ανατολικών επαρχιών. Στις 7 Φεβρουαρίου ο ελληνικός στρατός µε τους επαναστάτες κατέλαβαν τον πύργο των Τούρκων στις Βουκολιές. Οι ναύαρχοι απαγόρευσαν στον Τιµ. Βάσσο να πλησιάσει τα Χανιά σε απόσταση έξι χιλιοµέτρων. Στις 9 Φεβρουαρίου ο ενωµένος στόλος των Μεγάλων ∆υνάµεων προχώρησε σε φοβερό κανονιοβολισµό του επαναστατικού στρατοπέδου του Ακρωτηρίου. Στις 11 Φεβρουαρίου συγκλήθηκε επαναστατική συνέλευση στον Άγιο
Μύρωνα. Στις 14 Φεβρουαρίου έγινε σκληρή µάχη στην περιοχή Αρχανών. Ο τουρκικός στρατός αποκρούστηκε για δεύτερη φορά. Έφτασε στις Αρχάνες το Τάγµα των Επίλεκτων Κρητών του Νταφώτη. Την επόµενη ηµέρα έγινε µάχη στο Μαλεβίζι. Στις 17 Φεβρουαρίου οι Μεγάλες ∆υνάµεις πρότειναν τη λύση της αυτονοµίας. Οι Κρήτες και η ελληνική κυβέρνηση την απέρριψαν. Στις 22 Φεβρουαρίου οι επαναστάτες πολιόρκησαν το φρούριο της Ιεράπετρας. Στις 24 Φεβρουαρίου δόθηκε νέα σκληρή µάχη στο Μαλεβίζι. Το Τάγµα Επίλεκτων Κρητών πήρε το βάπτισµα του πυρός στη µάχη, στην περιοχή Αρχανών (27 Φεβρουαρίου).
– Στις 15 Μαρτίου διεξήχθη κρίσιµη µάχη στην περιοχή Αρχανών. Ο τουρκικός στρατός απωθήθηκε για τρίτη φορά. Στις 21 Μαρτίου οι Τούρκοι αποχώρησαν από το πεδίο της µάχης στο Μαλεβίζι. Στις 25 Μαρτίου έγινε πανηγυρικός εορτασµός της εθνικής εορτής στις Αρχάνες.
– Εξακολούθησαν νέες µάχες στην περιοχή Αρχανών και στο Μαλεβίζι, έως τις 15 Απριλίου. Οι Τούρκοι απέτυχαν να κυριεύσουν το φρούριο και ν’ανοίξουν δρόµο στο εσωτερικό του νοµού Ηρακλείου. Στις 26 Απριλίου έγινε φονική µάχη στη δυτική Πεδιάδα, στην περιοχή Ελιάς–Επισκοπής.
– Στις 16 Μαΐου, Τουρκοκρήτες επιτέθηκαν στο χωριό Γαλίφα Πεδιάδας. Ακολούθησε σφαγή αµάχων. Οι αρχηγοί της Πεδιάδας διαµαρτυρήθηκαν στους υποπρόξενους των Μεγάλων ∆υνάµεων.
– Τον Ιούνιο έγινε µάχη στο Κανί Καστέλι (14 Ιουνίου) και στην Επισκοπή Πεδιάδος (25 Ιουνίου). Στην τελευταία σκοτώθηκε ο γενικός αρχηγός Πεδιάδος, Αντώνιος Τρυφίτσος.
– Στις 26 Ιουνίου συγκλήθηκε γενική συνέλευση των Κρητών στους Αρµένους Χανίων. Η πρόταση της αυτονοµίας δεν έγινε αποδεκτή. Στις 30 Ιουνίου, η γενική συνέλευση των Κρητών µετέθεσε την έδρα της στις Αρχάνες. Πολιτικοί και στρατιωτικοί αρχηγοί διχάστηκαν. Άλλοι επέµειναν στην εθνική γραµµή της Ένωσης, ενώ άλλοι θεώρησαν ότι οι συνθήκες δεν ευνοούσαν την Ένωση. Αποδέχτηκαν ως εφικτή τη λύση της αυτονοµίας, σύµφωνα µε τις προτάσεις των Μεγάλων ∆υνάµεων. Στις 16 Οκτωβρίου, η γενική συνέλευση των Κρητών, στο Μελιδόνι, ψήφισε οµόφωνα τη λύση της αυτονοµίας, µεταθέτοντας σε ευθετότερο χρόνο το πάγιο αίτηµα της Ένωσης. Ψηφίστηκε προσωρινό πολίτευµα και εκλέχτηκε εξαµελής εκτελεστική επιτροπή – Εκτελεστικόν της
Κρήτης. Οι Μεγάλες ∆υνάµεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία και Ιταλία) ενέκριναν την απόφαση και έθεσαν το νησί υπό καθεστώς διεθνούς προστασίας.
Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ
(1898–1913)
1898
– Στις 25 Αυγούστου έγινε µεγάλη σφαγή στο Ηράκλειο, από εξαγριωµένους Τούρκους και Τουρκοκρήτες. Μεταξύ των θυµάτων ήταν ο υποπρόξενος της Αγγλίας στο Ηράκλειο, Λυσίµαχος Καλοκαιρινός και 17 Άγγλοι στρατιώτες του στρατού της διεθνούς προστασίας. Οι πρωταίτιοι της σφαγής, 17 Τουρκοκρητικοί, καταδικάστηκαν σε απαγχονισµό (8 Σεπτεµβρίου) και πολλοί άλλοι σε εξορία. Η Τουρκία υποχρεώθηκε να ανακαλέσει όλο το στρατό της από την Κρήτη µέσα σε δύο µήνες. Ο τελευταίος Τούρκος στρατιώτης εγκατέλειψε οριστικά το έδαφος της Κρήτης στις 3 Νοεµβρίου.
– Στις 5 Νοεµβρίου οι Κρητικοί υπάκουσαν σε εντολή του εκτελεστικού της Κρήτης, να καταθέσουν τα όπλα.
– Στις 9 ∆εκεµβρίου, ο βασιλόπαις Γεώργιος αποβιβάστηκε στη Σούδα ως «Ύπατος Αρµοστής Κρήτης», µε εντολή των Μεγάλων ∆υνάµεων. Την επόµενη ηµέρα, 10 ∆εκεµβρίου, αναχώρησε ο στόλος της ∆ιεθνούς Προστασίας. Στις 25 ∆εκεµβρίου, ο Γεώργιος απηύθυνε διάγγελµα προς τον κρητικό λαό.
1899
– Στις 9 Ιανουαρίου εκδόθηκε διάταγµα «Περί συγκροτήσεως της Κρητικής Συνελεύσεως». ∆ιεξήχθησαν εκλογές για την ανάδειξη αντιπροσώπων και εξελέγησαν 138 χριστιανοί και 50 µουσουλµάνοι πληρεξούσιοι (24 Ιανουαρίου).
– Πραγµατοποιήθηκε η πρώτη πανηγυρική συνεδρία της Kρητικής Συνέλευσης (8 Φεβρουαρίου) και το Κρητικό Σύνταγµα δηµοσιεύτηκε στην επίσηµη Εφηµερίδα της Κρητικής Πολιτείας (16 Απριλίου). Η πρώτη κυβέρνηση
της Κρητικής πολιτείας ορκίστηκε στις 29 Απριλίου.
1900
– Η πολιτειακή ηρεµία επέτρεψε την έναρξη συστηµατικών αρχαιολογικών ανασκαφών. ∆όθηκε άδεια έρευνας στον A. Evans, ο οποίος έφερε στο φως τον αρχαίο πολιτισµό της Κνωσού. Παράλληλα, η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή ανέσκαψε τα ανάκτορα της Φαιστού και της Αγίας Τριάδος.
1901
Στις 22 Φεβρουαρίου, ο Ελευθέριος Βενιζέλος υπέβαλε στο ηγεµονικό συµβούλιο πρόταση για αποµάκρυνση των ξένων στρατευµάτων από τις πόλεις της Κρήτης και την αντικατάστασή τους από την κρητική πολιτοφυλακή µε Έλληνες αξιωµατικούς, πρόταση η οποία απορρίφθηκε.
– Στις 18 Μαρτίου, ο Ελ. Βενιζέλος απολύθηκε από το αξίωµα του συµβούλου (υπουργού) της ∆ικαιοσύνης. Ακολούθησε εσωτερικός διχασµός.
1905
– Στις 26 Φεβρουαρίου η «Ηνωµένη εν Κρήτη Αντιπολίτευσις» υπέβαλε πρόταση µεταβολής του Συντάγµατος της Κρήτης.
– Στις 10 Μαρτίου ξέσπασε η εξέγερση του Θερίσου και την εποµένη η Επαναστατική Συνέλευσις των Κρητών κήρυξε την Ένωση µε την Ελλάδα και ύψωσε την ελληνική σηµαία στο Θέρισο. ∆ιεξήχθησαν εκλογές για την ανάδειξη 64 βουλευτών (20 Μαρτίου), στους οποίους ο αρµοστής θα προσέθετε 10, κατά την κρίση του. Η αντιπολίτευση δεν συµµετέσχε στις
εκλογές. Κατά τον εορτασµό της Εθνικής Εορτής της 25ης Μαρτίου στα Κεραµειά, ο Ελ. Βενιζέλος εκφώνησε εµπνευσµένο πολιτικό λόγο. Το κίνηµα εδραιώθηκε. Οργανώθηκε «Προσωρινή Κυβέρνησις Κρήτης» και
υπήρξαν ψηφίσµατα συµπαράστασης από όλη την Κρήτη, και προσχώρησαν σ’ αυτό ισχυροί τοπικοί παράγοντες: Ιω. Κ. Σφακιανάκης, Α. Στεργιάδης, Εµµ. Πολυχρονίδης, οι επισκόποι Ρεθύµνης, ∆ιονυσίος Καστρινογιαννάκης και Πέτρος Τίτου Ζωγραφίδης. Το ρωσικό πλοίο «Χάµπρι» βοµβάρδισε θέσεις των επαναστατών.
– Τους µήνες από το Μάρτιο έως τον Οκτώβριο, ο αρµοστής Γεώργιος έλαβε σπασµωδικά µέτρα κατά του Βενιζέλου. Οι Μεγάλες ∆υνάµεις συνειδητοποίησαν τη σοβαρότητα της κατάστασης και αναζήτησαν πολιτική λύση. Έγιναν συναντήσεις των αντιπροσώπων στο Φουρνέ, το Θέρισο, και το Καλαµίτσι.
– Ο Ελ. Βενιζέλος συναντήθηκε µε τους προξένους των Μεγάλων ∆υνάµεων στην Αγία Μονή των Μουρνιών, στις 2 Νοεµβρίου. Υπεγράφη πρωτόκολλο τερµατισµού του κινήµατος, µε αποδοχή των όρων του Βενιζέλου.
1906
– Το Φεβρουάριο, η ∆ιεθνής Επιτροπή ανέλαβε να εξετάσει επιτόπου τα προβλήµατα της Κρήτης.
– Έγιναν νέες ρυθµίσεις του Κρητικού Ζητήµατος, µε την οργάνωση της Κρητικής Χωροφυλακής και Κρητικής Πολιτοφυλακής, µε Έλληνες αξιωµατικούς, και ανακλήθηκαν τα ξένα στρατεύµατα (23 Ιουνίου). Επίσης, συγκροτήθηκε η Β΄ Συνέλευση των Κρητών.
– Στις 30 Ιουλίου η Β΄ Συντακτική Συνέλευσις των Κρητών εξέδωσε σε ατµόσφαιρα εθνικής συµφιλίωσης «Ενωτικόν Ψήφισµα» και ανέλαβε να εκπονήσει νέο σύνταγµα.
– Στις 14 Αυγούστου, οι Μεγάλες ∆υνάµεις παραχώρησαν στο βασιλιά των Ελλήνων το δικαίωµα να διορίζει τον ύπατο αρµοστή Κρήτης.
– Ο ύπατος αρµοστής Γεώργιος υπέβαλε την παραίτησή του στις 12 Σεπτεµβρίου και στις 18 διορίστηκε στη θέση του ο Αλέξανδρος Ζαΐµης.
– Στις 2 ∆εκεµβρίου το νέο Κρητικό Σύνταγµα υποβλήθηκε στον Αλ. Ζαΐµη.
1907
– Τον Ιούλιο, οι Μεγάλες ∆υνάµεις άρχισαν να αποσύρουν σταδιακά µεγάλο µέρος των στρατευµάτων τους και στις 13 Οκτωβρίου συγκροτήθηκε η Κρητική Πολιτοφυλακή, δηλαδή ο πρώτος στρατός της Κρήτης.
1908
– Στις 21 Μαΐου ολοκληρώθηκε η εκκένωση της Κρήτης από τα ξένα στρατεύµατα και η Κρητική Βουλή εξέδωσε ευχαριστήριο Ψήφισµα προς τις Προστάτιδες ∆υνάµεις, για τη συµβολή τους στην εξέλιξη του Κρητικού Ζητήµατος.
– Στις 6 Ιουλίου εκδηλώθηκε το κίνηµα των Νεοτούρκων, που επηρέασε τις εξελίξεις στο Κρητικό Ζήτηµα και ήταν η αφορµή για την επίσπευση της διαδικασίας της Ένωσης.
– Το Σεπτέµβριο η Αυστρία προσάρτησε τη Βοσνία και την Ερζεγοβίνη και η Βουλγαρία ανακηρύχθηκε σε βασίλειο, µε ταυτόχρονη προσάρτηση της Ανατολικής Ρωµυλίας. Παρατηρήθηκε αναταραχή στην Κρήτη.
– Στις 23 Σεπτεµβρίου ψηφίστηκε η Ένωση από µεγαλειώδη συγκέντρωση στην πλατεία του Άρεως στα Χανιά. Ακολούθησαν ταυτόσηµα ψηφίσµατα σε όλη την Κρήτη. Την εποµένη, η κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας δηµοσίευσε ενωτικό ψήφισµα. Μέλη της κυβέρνησης Κρήτης ορκίστηκαν ενώπιον του επισκόπου Κυδωνίας και Αποκορώνου, Νικηφόρου, στο όνοµα του βασιλιά των Ελλήνων (25 Σεπτεµβρίου). Το Κρητικό Σύνταγµα καταργήθηκε και ίσχυσε το ελληνικό. Η ελληνική κυβέρνηση υπέδειξε στον Αλ. Ζαΐµη να µην επιστρέψει στην Κρήτη. Σχηµατίστηκε διακοµµατική κυβέρνηση µε πρόεδρο τον Αντ. Μιχελιδάκη και µέλη τούς Ελ. Βενιζέλο, Μιν. Πιτυχάκη, και άλλους.
1909
– Στις 15 Ιουλίου αποσύρθηκαν τα αγήµατα των ευρωπαϊκών ∆υνάµεων αλλά στις 4 Αυγούστου οι Μεγάλες ∆υνάµεις διαµαρτυρήθηκαν στην ελληνική κυβέρνηση για την ανύψωση της ελληνικής σηµαίας στο φρούριο του Φιρκά και απαίτησαν την υποστολή της.
– Στις 15 Αυγούστου εκδηλώθηκε το κίνηµα στο Γουδί και στις 16 Αυγούστου παραιτήθηκε η προσωρινή κυβέρνηση της Κρήτης και ορίστηκε τριµελής Επιτροπή. Οι Μεγάλες ∆υνάµεις επέµειναν στην απαίτησή τους να υποσταλεί η ελληνική σηµαία στο φρούριο του Φιρκά. ∆εν βρέθηκε κανένας Κρητικός να υποστείλει τη σηµαία. Άγηµα των Μεγάλων ∆υνάµεων απέκοψε τον ιστό της.
– Ο Ελευθέριος Βενιζέλος έφθασε στην Αθήνα στις 28 ∆εκεµβρίου, µετά από πρόσκληση του Στρατιωτικού Συνδέσµου. Σχηµατίστηκε νέα κυβέρνηση από τους Κ. Μ. Φούµη, Γ. Σκουλούδη και Αλ. Παπαχατζή, και προκηρύχθηκαν γενικές εκλογές για την ανάδειξη της νέας Κρητικής Βουλής,
στις 29 ∆εκεµβρίου.
1910
– Το Μάρτιο διαλύθηκε η Κρητική Συνέλευση και διενεργήθηκαν εκλογές, στις οποίες πλειοψήφησε το κόµµα του Ελ. Βενιζέλου. Ο ίδιος αναδείχθηκε πρόεδρος και πρωθυπουργός, µε συνεργάτες τους Β. Σκουλά και Σ.
Μυλωνογιαννάκη. Οι νεοεκλεγµένοι Κρητικοί βουλευτές ορκίστηκαν στο Ελληνικό Σύνταγµα.
– Στις 8 Αυγούστου διεξήχθησαν εκλογές στην Ελλάδα, µε υποψήφιο και τον Ελ. Βενιζέλο. Ο Ελ. Βενιζέλος παραιτήθηκε από την προεδρία της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κρήτης στις 30 Αυγούστου, και τον επόµενο µήνα κλήθηκε στην πρωθυπουργία της Ελλάδας από τον Στρατιωτικό Σύνδεσµο. Στις 5 Οκτωβρίου έγινε πρωθυπουργός της Ελλάδας.
1911
– Ο Ελ. Βενιζέλος αρνήθηκε να δεχθεί τους Κρήτες βουλευτές στην Ελληνική Βουλή. Ξέσπασαν κινητοποιήσεις στο νησί (Οκτώβριος–Νοέµβριος).
1912
– Έγινε νέα επαναστατική συνέλευση (3 Ιανουαρίου), ορίστηκε νέα Τριµελής Επιτροπή υπό τον Αντώνιο Μιχελιδάκη και οργανώθηκαν ένοπλα τµήµατα. Με την έναρξη των Βαλκανικών πολέµων, τον Οκτώβριο, η Ελληνική Βουλή υποδέχθηκε τους Κρήτες βουλευτές, µέσα σε κλίµα εθνικού ενθουσιασµού. Πρώτος γενικός διοικητής Κρήτης διορίστηκε ο Στέφανος ∆ραγούµης (12 Οκτωβρίου).
ΑΠΟ ΤΗΝ
ΕΝΩΣΗ ΕΩΣ
ΣΗΜΕΡΑ
Η ΕΝΩΣΗ
(1913)
– Αποµακρύνθηκαν από τα φρούρια της Κρήτης όλα τα σύµβολα της Τουρκίας και των Ευρωπαϊκών ∆υνάµεων και υψώθηκε η ελληνική σηµαία (14 Φεβρουαρίου).
– Στις 30 Μαΐου υπεγράφη η συνθήκη του Λονδίνου. Ο σουλτάνος παραιτήθηκε από όλα τα δικαιώµατά του στην Κρήτη, την οποία παραχώρησε στις Μεγάλες ∆υνάµεις. Με ιδιαίτερη συνθήκη που υπεγράφη µεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας (1η Νοεµβρίου), ο σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε
δικαίωµα επικυριαρχίας στην Κρήτη.
– Την 1η ∆εκεµβρίου, η ελληνική σηµαία υψώθηκε στο φρούριο του Φιρκά. Μετά την Ένωση, η Κρήτη αποτέλεσε Γενική ∆ιοίκηση, µε πρωτεύουσα τα Χανιά, όπου και εγκαταστάθηκαν οι προϊστάµενοι των αρχών. Ο γενικός διοικητής Κρήτης διοριζόταν από την ελληνική κυβέρνηση και έφερε τον τίτλο του υπουργού. Η Γενική ∆ιοίκηση Κρήτης καταργήθηκε το 1915, επανασυστήθηκε το 1916, καταργήθηκε εκ νέου το 1925 και επανασυστήθηκε τον Ιούλιο του 1926.
– Επίσης, µετά την Ένωση µε την Ελλάδα, η Κρήτη είχε ιδιαίτερο εκκλησιαστικό καθεστώς, αφού η Εκκλησία της παρέµεινε κάτω από την άµεση δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, διατηρώντας παράλληλα δικό της καταστατικό χάρτη. Τη διοίκησή της την ασκεί τοπική Ιερά Σύνοδος, υπό την προεδρία του αρχιεπισκόπου Κρήτης, και αποτελείται από οκτώ Μητροπόλεις.
Α’ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ & ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΣ
(1913–1939)
Κατά την περίοδο αυτή, η οικονοµία της Κρήτης βασίστηκε στην ελαιοκαλλιέργεια και την αµπελουργία. Σηµαντική ήταν η ανάπτυξη της κτηνοτροφίας, ενώ ο δευτερογενής τοµέας της οικονοµίας περιορίστηκε στα παραδοσιακά σαπωνοποιεία και την επεξεργασία της σταφίδας. Τα πιο σηµαντικά δηµόσια έργα που κατασκευάστηκαν, ήταν ο λιµενοβραχίονας του λιµανιού στο Ηράκλειο, µήκους 600 µέτρων, και τα αεροδρόµια Μάλεµε Χανίων και Ηρακλείου.
– Στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσµίου Πολέµου (1914–1918) ανεσκάφη από τον Ιωσήφ Χατζηδάκι αρχικά, και τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή ύστερα, το ανάκτορο των Μαλίων. Ύστερα, ο Χατζηδάκις ανακάλυψε τα τρία µινωικά µέγαρα στην Τύλισο, ενώ ο Στέφανος Ξανθουδίδης ερεύνησε θολωτούς τάφους στην πεδιάδα της Μεσαράς, τον Πύργο, τα Καλύβια, το ανάκτορο στο Νίρου Χάνι και το ιερό στο Χαµέζι Σητείας.
– Αµερικανοί αρχαιολόγοι ανέσκαψαν τις Γουρνιές, Άγγλοι αρχαιολόγοι ερεύνησαν τη Παλαίκαστρο, τη Ζάκρο κ.ά. Στα χρόνια πριν από τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο (1918–1940) η ανασκαφική δραστηριότητα υπήρξε έντονη. Άγγλοι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν την Κνωσό, Ιταλοί τη Φαιστό, ενώ οι Έλληνες Πυρ. Μαρινάτος και Ν. Πλάτων ερεύνησαν την Αµνισό και τη ∆ρήρο.
1916
– Η Κρήτη έγινε το ορµητήριο του Ελευθερίου Βενιζέλου κατά την περίοδο του εθνικού διχασµού.
– Ο Ιωάννης Κονδυλάκης δηµοσίευσε τα έργα του Ο Πατούχας και Όταν ήµουν δάσκαλος.
1923
– Μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης, που προέβλεπε και την ανταλλαγή των πληθυσµών, όλος ο µουσουλµανικός πληθυσµός της Κρήτης, περίπου 33.000 άνθρωποι, υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει αµέσως το
νησί. Στη θέση τους εγκαταστάθηκαν Έλληνες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, συνολικά 33.900 άτοµα. Ελάχιστοι Εβραίοι και Αρµένιοι εξακολούθησαν να ζουν στο Ηράκλειο και τα Χανιά. Ο πληθυσµός του νησιού, κατά την απογραφή του 1928, έφτανε σε 386.427 κατοίκους.
1927
– Κυκλοφόρησε η Ασκητική του Νίκου Καζαντζάκη.
1936
– Ο Ελευθέριος Βενιζέλος πέθανε στο Παρίσι, στις 18 Μαρτίου.
– Στις 4 Αυγούστου ο Ιωάννης Μεταξάς επέβαλε δικτατορικό καθεστώς.
1938
– Έγινε το αντιδικτατορικό κίνηµα κατά του Ιωάννη Μεταξά στα Χανιά, από πολιτικούς και απότακτους αξιωµατικούς, το οποίο είχε άδοξο τέλος.
– Εκδόθηκαν Το χρονικό µιας πολιτείας του Παντελή Πρεβελάκη και η µετάφραση στα νέα ελληνικά της Οδύσσειας από τον Νίκο Καζαντζάκη.
Β’ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ & ΚΑΤΟΧΗ
(1940–1945)
Στο Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο, οπλίτες της 5ης Μεραρχίας Κρητών πολέµησαν µε αυτοθυσία. Όταν άρχισε η γερµανική εισβολή στην Ελλάδα, η γεωγραφική θέση του νησιού θεωρήθηκε στρατηγικής σηµασίας για τους Γερµανούς, που σχεδίαζαν να την καταστήσουν κέντρο ανεφοδιασµού για το Μέτωπο της Βόρειας Αφρικής. Το σχετικό γερµανικό σχέδιο ονοµάστηκε «Ερµής» (Merkur) και ήταν έµπνευση του υπαρχηγού της γερµανικής πολεµικής αεροπορίας Στούντεντ. Στηριζόταν στη χρησιµοποίηση αεροµεταφερόµενων επίλεκτων µονάδων αλεξιπτωτιστών και αλπινιστών.
1941
– Η Αθήνα κατελήφθη από τους Γερµανούς στις 23 Απριλίου. Ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ και η κυβέρνηση µε τον πρωθυπουργό Εµµανουήλ Τσουδερό, κατέφυγαν στην Κρήτη, η οποία είχε παραµείνει η µόνη ελεύθερη ελληνική περιοχή.
– Στις 14 Μαΐου οι Γερµανοί βοµβάρδισαν στρατηγικούς στόχους στο νησί. Έξι µέρες αργότερα άρχισε η γερµανική εισβολή. Στο νησί βρίσκονταν αγγλικά, νεοζηλανδικά και αυστραλιανά στρατεύµατα 30.000 ανδρών συνολικά, µε ανεπαρκή οπλισµό και χωρίς ουσιαστική αντιαεροπορική κάλυψη. Επίσης, υπήρχαν οκτώ τάγµατα Ελλήνων νεοσυλλέκτων, άοπλων και απροετοίµαστων από το Ναύπλιο και την Τρίπολη, ενώ η µόνη αξιόµαχη δύναµη
ήταν το σώµα της Σχολής Χωροφυλακής. Στις 20 Μαΐου έγιναν οι σφοδροί βοµβαρδισµοί των Χανίων, του Ρεθύµνου και του Ηρακλείου, και ακολούθησε επίθεση των Γερµανών µε την πτώση αλεξιπτωτιστών στη θέση Μάλεµε (21 Μαΐου), το οποίο κατελήφθη την επόµενη ηµέρα. Ο υποστράτηγος Ρίγκελ, διοικητής των γερµανικών δυνάµεων Κρήτης, έφθασε στο νησί.
– Στις 23 Μαΐου το αγγλικό αντιτορπιλικό «Ντικόι» µετέφερε το βασιλιά Γεώργιο Β΄ από την Αγία Ρουµέλη στην Αίγυπτο. Οι Γερµανοί στο µεταξύ κινήθηκαν προς την Κάνδανο και εδραιώθηκαν σε πολλές περιοχές, Μάλεµε, Αγυιά και αλλού. Στις 25 Μαΐου κατελήφθησαν η Κάνδανος και ο Γαλατάς.
– Ο διοικητής των αγγλικών στρατευµάτων, Φρέιµπεργκ, µε την είσοδο των Γερµανών στα Χανιά εισηγήθηκε την εκκένωση του νησιού από τα συµµαχικά στρατεύµατα. Στις 27 Μαΐου αποβιβάστηκε στη Σούδα απόσπασµα 750 Άγγλων καταδροµέων για να χρησιµοποιηθεί ως οπισθοφυλακή κατά την υποχώρηση των αγγλικών στρατευµάτων από τα Χανιά. Την επόµενη ηµέρα αναχώρησαν ελληνικά και αγγλικά στρατεύµατα για την Αίγυπτο, Λιβύη και αλλού. Οι Γερµανοί κατέλαβαν τα Χανιά, εισήλθαν στο Ρέθυµνο και συνέχισαν
το βοµβαρδισµό του Ηρακλείου. Οι Ιταλοί αποβιβάστηκαν στη Σητεία. Στις 29 Μαΐου κατελήφθη το Ηράκλειο. Η Μάχη της Κρήτης είχε ολοκληρωθεί. Οι διοικητές των συµµαχικών στρατευµάτων Φρέιµπεργκ και Ουέστον αναχώρησαν για την Αίγυπτο.
– Ο αγώνας συνεχίστηκε µε την αντίσταση των Κρητικών και αντίποινα των Γερµανών. Περίπου 2.000 άµαχοι εκτελέστηκαν στην Κρήτη εκείνη την περίοδο.
– Η Κάνδανος, το Μάιο του 1941, καταστράφηκε από τα στρατεύµατα κατοχής, και όλοι οι κάτοικοί της θανατώθηκαν προς παραδειγµατισµό του υπόλοιπου κρητικού λαού. Στις 2 Ιουλίου 1941 εκτελέστηκαν εν ψυχρώ πολλοί Κρητικοί µέσα σε ελαιώνες, έξω από το χωριό Κοντοµάρι, και ακολούθησαν άλλες εκτελέσεις στον Αλικιανό και αλλού.
1941–1944
– Το Σεπτέµβριο του 1943 εκτελέστηκαν, σε αντίποινα από τους Γερµανούς, 377 κάτοικοι της επαρχίας Βιάννου και των γειτονικών χωριών της επαρχίας Ιεράπετρας, συνελήφθησαν 300 περίπου όµηροι, λεηλατήθηκαν και πυρπολήθηκαν σχεδόν όλα τα σπίτια των περιοχών αυτών.
– Το 1944 οι Γερµανοί κατακτητές παρέδωσαν στο πυρ τα Ανώγεια Μυλοποτάµου, σε αντίποινα για την απαγωγή του στρατηγού Κράιπε.
– Την ίδια χρονιά διώχθηκαν και οι λιγοστοί Εβραίοι της Κρήτης
1945
Ο Β΄ Παγκόσµιος πόλεµος τελείωσε για την Κρήτη µε σχετική καθυστέρηση. Στις αρχές Ιουλίου 1945 οι τελευταίοι Γερµανοί στρατιώτες µεταφέρθηκαν στη Μέση Ανατολή, ενώ η Βέρµαχτ είχε συνθηκολογήσει από τις 8 Μαΐου του 1945.
ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ
– Η Κρήτη έπαψε να αποτελεί Γενική ∆ιοίκηση το 1951.
– Σήµερα, διοικητικά, το νησί χωρίζεται στους νοµούς Χανίων, Ρεθύµνης, Ηρακλείου και Λασιθίου. Μεγαλύτερη πόλη του νησιού είναι το Ηράκλειο, µε πληθυσµό σχεδόν τους 180.000 κατοίκους, και ακολουθούν τα Χανιά, το Ρέθυµνο και ο Άγιος Νικόλαος. Ο σηµερινός πληθυσµός της Κρήτης αριθµεί περίπου 630.000 κατοίκους.
