Περί εξέλιξης της Κρητικής λύρας

Περί εξέλιξης της Κρητικής λύρας
Λεωνίδας Σπανός
γράφει ο Λεωνίδας Σπανός
Ακαδημαϊκός γλύπτης, οργανοποιός

Πάνω σε μια Κωσταντινουπολίτικη πολύτιμη ασημένια μικρή κασετίνα η οποία χρονολογείται από το 930μ.Χ. εικονίζεται σε μπασσο ανάγλυφο ένα όργανο που μοιάζει με Κρητική λύρα όπως αυτές που κατασκευάζονταν και παίζονταν στην Κρήτη μέχρι και πριν μισό αιώνα περίπου. Στο μουσείο λαϊκών οργάνων Ανωγειανάκη διασώζεται μια… η λεγόμενη «Ντίβα». Μέχρι που έκανε την εμφάνισή της ένα διαφορετικό είδος λύρας, η λεγόμενη «λύρα Σταγάκη».

 

Αχλαδόσχημη λύρα Κρήτης (1743)

Αχλαδόσχημη λύρα Κρήτης (1743)

Για κάποιο χρονικό διάστημα από το 1940 μέχρι και το 1970 αυτά τα δυο όργανα συμβάδιζαν στο μουσικό στερέωμα της Κρήτης. Με την πάροδο του χρόνου η παλαιοκρητική λύρα – όπως μου αρέσει να την αποκαλώ – παραμερίστηκε και η λύρα Σταγάκη έμεινε μόνη της να ερμηνεύει με τις τρεις χορδές της, τον μουσικό όγκο της Κρητης. Ομολογώ ότι η απήχηση που είχε και έχει η λύρα Σταγάκη είναι τεράστιος. Αγαπήθηκε όσο κανένα άλλο μουσικό όργανο στον Ελληνικό χώρο στα τελευταία 80 χρόνια. Μαζί με το επίσης καινοφανές Κρητικό λαούτο αποτελούν την γενικό αποδεχτή μουσική ζυγιά της Κρήτης. Σε αυτή την ζυγιά δισκογραφήκαν όλες οι μουσικές του νησιού. Με τεράστια επιτυχία συνεχίζουν να αντιπροσωπεύουν οργανικά όλη τη μουσική διαθήκη του.

 

Ο οργανοποιός Μανώλης Σταγάκης έστησε το εργαστήρι του και κατάφερε να παράξει τεράστια ποσότητα οργάνων που όργωσαν όλη την επικράτεια του νησιού. Σήμερα, μια αυθεντική λύρα Σταγάκη είναι κειμήλιο και προίκα. Χιλιάδες όργανά του, παίζονται σήμερα και εξακολουθούν να εμπνέουν λυράρηδες. Σε αντίθεση, η παλαιοκρητική, έχει εξαφανισθεί από το μουσικό προσκήνιο. Ο λόγος είναι προφανής. Πολλοί επαγγελματίες οργανοποιοί έχουν εμφανισθεί σε όλα τα κέντρα του νησιού, παράγοντας το ίδιο ,ακριβώς όργανο ,σε πιστά αντίγραφα της λύρας Σταγάκη. Ήταν ένα, ας το πω, μοδάτο, για το χρόνο που έγινε, μουσικό όργανο. Και όλοι οι λυράρηδες ήθελαν να παίζουν με ένα αυθεντικό η αντίγραφο του τύπου αυτού. Σε αυτό, συνέτειναν διάφοροι λόγοι:

  1. Ο καράβολας, έγειρε πίσω, πιο πολύ από τον υφιστάμενο. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα το όργανο να στρίβει δεξιά-αριστερά εκεί όπου ήθελε το δοξάρι με καταπληκτική ευκολία.
  2. Τα σιδερένια κλειδιά μαντολίνου παρείχαν τεράστια δυνατότητα ακριβούς χορδίσματος, πριν η και κατά την εκτέλεση του τραγουδιού, αντί των ξύλινων στριφταριών που αδυνατούσαν – και αδυνατούν ακόμη – να εξασφαλίσουν εύκολο και γρήγορο χόρδισμα.
  3. Ο καθορισμός ακριβούς πάχους και του πλάτους του μάνικου, που έσπρωξαν τον λυράρη να νοιώθει άνετα μόνο όταν έχει στα χέρια του το συγκεκριμένο όργανο.
  4. Η προσθήκη γλωσσάς , που εξασφάλισε στον λυράρη να έχει την ίδια, επιθυμητή απόσταση σώματος-χορδής, σε όλο το μήκος της χορδής.
  5. Το αρμάτωμα του οργάνου καθορίσθηκε, με ευρωπαϊκού τύπου σιδερένιες χορδές, που μπορούσε οποιοσδήποτε και οποτεδήποτε να βρει φθηνά στο εμπόριο. Και αυτός ο λόγος ίσως να είναι και ο πιο καθοριστικός, αφού με την τυποποίηση του μήκους χορδής στα 28,5 εκατοστά οι χορδές αυτές ταιριάξαν απόλυτα.
  Γιατί δεν ...μαλώνουμε πια για την πρωτεύουσα της Κρήτης;

Κλείνοντας με τους 5 αυτούς λόγους, προσθέτω άλλους 3 που δεν αξιώθηκαν να είναι καθοριστικοί στην πλατιά διάδοση του οργάνου.

  1. Το πλάτος του καπακιού, από 18 έφθασε στα 21 εκατοστά. Μεγάλωσε, και αυξήθηκε και το βάρος του. Έτσι Ο Σταγάκης αναγκάστηκε να μειώσει το βάρος, λεπταίνοντας το καπάκι. Και εδώ παρουσίασε το ηχόχρωμα μια καθοριστική διαφοροποίηση από την παλαιοκρητική. Το λεπτό καπάκι έδωσε πολλές μπάσες συχνότητες στο όργανο. Σε σημείο που οι πρίμες να είναι πλαδαρές ενώ το μπάσο να χάσει την ένρινη και ξύλινη χροιά του.
  2. Το μεγάλωμα του βάθους του οργάνου, στα 4,5-5 εκ. σε συνδυασμό με το μεγαλύτερο πλάτος, έκανε το όργανο να βροντά, παρά να ξεφωνίζει. Ο συντονισμός του, δηλαδή η συχνότητα που έχει ο εμπεριεχόμενος αέρας μέσα στη σκάφη χαμήλωσε, με αποτέλεσμα να μην αγαπάει καθόλου τα πρίμα. Έχασε δε από το χαρακτηριστικό ξεφωνητό το έρισμα της αμεσότητας, στον καθορισμό ένρινου και ξύλινου ηχοχρώματος.
  3. Τα πλαστικά στολίδια και προσθήκες ήταν εντελώς αδικαιολόγητα και αφαίρεσαν από το όργανο την αρχοντιά της αισθητικής τελειότητας του απλού και του μη επιτηδευμένου.
  Χατζημιχάλης Γιάνναρης: Ο Κρητικός «μαύρος διάβολος»

Τι έγινε λοιπόν μετά την επικράτηση της λύρας Σταγάκη; Η εξάλειψη της παλαιοκρητικής, φτώχυνε την πολιτισμική προίκα του νησιού; Νομίζω πως ναι. Όταν χάνεται και σβήνεται από την πλατεία του χωριού η ταυτότητα, το χρώμα, ένα όργανο, τότε αυτό είναι φτώχεια. Είναι μια έκφραση που αδυνατεί να λειτουργήσει, να φανεί, να μιλήσει, να τραγουδήσει. Νομίζω πως το καλύτερο θα ήταν το συμβάδισμα και των δυο. Έπρεπε, και πρέπει (διότι δεν είναι αργά ακόμα), οι οργανοποιοί να κατανοήσουν το πρόβλημα της εξάλειψης της παλαιοκρητικής, και να προσπαθήσουν περισσότερο. Η λύρα Σταγάκη έπρεπε να ήταν εμπλουτισμός του πολιτισμικού ηχοχρώματος και όχι η αιτία εξάλειψης ενός πολύ σημαντικού μέρους του. Και το πιο λυπηρό από όλα, είναι ότι μια εξέλιξη ενός οργάνου (κατάσταση που αναμένεται λίγο-πολύ, γιατί έτσι είναι η μοίρα των οργάνων) να καταφέρει να σβήσει το προηγούμενο και να χαθούν σημαντικά πράγματα, στοιχειά του πολιτισμού του νησιού. Οι προσθήκες και οι νεωτερισμοί στα πολιτισμικά δρώμενα, πρέπει να επιδρούν στο σώμα ωσάν εμβολιασμοί. Και πολιτισμός που είναι κλειστός και απόλυτα αρνητικός σε όποιου είδους εμβολιασμό, είναι καταδικασμένος να αποθάνει.

Λύρες Λεωνίδα Σπανού

Λύρες Λεωνίδα Σπανού

Εδώ, στην Κύπρο, αν και μακρυά από τον μητροπολιτικό κορμό, στο εργαστήριο γίνεται μεγάλη προσπάθεια, εξόρυξης στοιχείων που αφορούν την παλαιοκρητική. Δεν γίνεται αντιγραφή. Απλά το εργαστήριο δουλεύει κάτω από τις ίδιες συνθήκες των τελευταίων 4 αιώνων. Πιστά, στο ανεπιτήδευτο, και προπαντός αγάπη για το όργανο που σιγά σιγά χάνεται. Και μπορεί το παράδειγμα να αποφέρει καρπούς. Επιβάλλεται η μελέτη και η κατασκευή της παλαιοκρητικής λύρας.

  Το σημαντικότερο αρχαιολογικό Μουσείο της Κρήτης ανοίγει τις πύλες του

Κύπρος 12/5/2016
Πηγή

Σας άρεσε; Μοιραστείτε το

Δείτε και αυτά