Κατά τη διάρκεια της Βενετοκρατίας (1211–1669), η Κρήτη γνώρισε μια περίοδο έντονης πολιτισμικής άνθησης, γνωστή ως Κρητική Αναγέννηση. Στα μεγάλα αστικά κέντρα του νησιού, όπως το Ηράκλειο, τα Χανιά και το Ρέθυμνο, αναπτύχθηκε ένας αστικός πολιτισμός που αποτέλεσε το αποτέλεσμα της ώσμωσης μεταξύ της βενετικής και της κρητικής πολιτισμικής, κοινωνικής και οικονομικής ζωής. Αυτή η ώσμωση κορυφώθηκε στα μέσα του 16ου αιώνα, όταν η Κρήτη ενσωματώθηκε πλήρως στο Βενετικό κράτος, μεταβαίνοντας από μια φεουδαρχική σε μια αστική κοινωνία.
Η μουσική ψυχαγωγία της εποχής χαρακτηριζόταν από δύο κύριες συνιστώσες: την ευρωπαϊκή και την κρητική. Στα αστικά κέντρα, η συνύπαρξη των δύο αυτών μουσικών ειδών ήταν αναπόφευκτη λόγω της πολυεθνικής σύνθεσης του πληθυσμού. Αντίθετα, στην ύπαιθρο, όπου κατοικούσαν κυρίως οι φτωχοί βιλάνοι, δηλαδή ο αμιγώς κρητικός πληθυσμός, κυριαρχούσε η παραδοσιακή κρητική μουσική.
Ο αείμνηστος Νίκος Παναγιωτάκης (1935–1997), Καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και Διευθυντής του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών στη Βενετία, μας παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τη μουσική της εποχής. Σύμφωνα με τον Παναγιωτάκη, τα βασικά μουσικά όργανα της κρητικής μουσικής ήταν τα πνευστά, όπως το θιαμπόλι και η ασκομαντούρα, καθώς και το κρουστό ταμπούρλο. Αν και δεν υπάρχουν αποδείξεις, εικάζεται η παρουσία του βιολιού και του λαγούτου, λόγω της χρήσης τους σε καντάδες και στην ευρωπαϊκή μουσική, όπως προκύπτει από αναφορές στη μουσική στην κρητική λογοτεχνία.
Η χρήση του βιολιού στην Κρήτη ανάγεται στον 16ο αιώνα, όπως μαρτυρούν φιλολογικές και αρχειακές πηγές, καθώς και χρονολογημένα εργόχειρα. Το βιολί αποτέλεσε βασικό όργανο στην κρητική μουσική, ιδιαίτερα στον χανιώτικο συρτό και τις κοντυλιές. Ο Στέφανος Τριανταφυλλάκης ή Κιώρος (1715–1800) από τις Λουσακιές Κισσάμου Χανίων θεωρείται ο παλαιότερος γνωστός λαϊκός βιολάτορας στην Κρήτη, ο οποίος λέγεται ότι διαμόρφωσε τη μουσική του πεντοζαλιού και του χανιώτικου συρτού.
Η μουσική της εποχής αποτυπώνεται και στη λογοτεχνία. Ο Τζάνε Μπουνιαλής αναφέρει:
«[…]Βιολιά να παίζουν, τσίτερες, λαγούτα να λαλούσι, οληνυχτίς να χαίρονται και να μην κοιμηθούσι».
Στον «Φαλλίδο» διαβάζουμε:
«Μέρα νύχτα σοναδόρους στα καντούνια και τους φόρους, τζίτερες, βιολιά, λαγούτα, άρπες, μπάσα και φιαούτα, κλαδοτζούμπανα, τρουμπέτες[…]».
Τέλος, στον «Ερωτόκριτο»:
«[…]ήπαιρνε το λαγούτον του και σιγανοπερπατάει[…]».
Ο Σαχλίκης αναφέρει και τη λύρα, η οποία όμως είναι αναγεννησιακή και όχι κρητική, καθώς, σύμφωνα με τον Φοίβο Ανωγειανάκη, η κρητική λύρα προέρχεται από την Ανατολή και εισήχθη στην Κρήτη με την τουρκική κατάκτηση.
Αν και δεν σώζονται λεπτομερείς πληροφορίες για τα είδη των χορών και τον τρόπο ερμηνείας τους, ο Νίκος Παναγιωτάκης αναφέρει ότι Έλληνες και Ιταλοί χόρευαν μαζί παραδοσιακούς κρητικούς και ευρωπαϊκούς χορούς στις δεξιώσεις. Αξιοσημείωτο είναι ότι σε αυτές τις εκδηλώσεις συμμετείχαν και ιερωμένοι, παρά τις τρεις αρχιεπισκοπικές απαγορεύσεις το 1439, το 1443 και το 1559.
Η περίοδος της Βενετοκρατίας στην Κρήτη αποτέλεσε μια εποχή πολιτισμικής άνθησης, όπου η μουσική και ο χορός διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην κοινωνική ζωή. Η συνύπαρξη της ευρωπαϊκής και της κρητικής μουσικής, η χρήση διαφόρων μουσικών οργάνων και η συμμετοχή όλων των κοινωνικών τάξεων στις μουσικές εκδηλώσεις καταδεικνύουν τον πλούτο και την ποικιλομορφία της πολιτιστικής ζωής της εποχής.
Βιβλιογραφία
- Μαλτέζου Χ., «Το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο» στο Alexiou M., Bakker W., Bancroft M., Λογοτεχνία και κοινωνία στην Κρήτη της Αναγέννησης, επιμ. David Holton, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2002.
- Μπαμίχας Π., Δυτική μουσική στη βενετοκρατούμενη Ελλάδα. Α. Κρήτη (CANDIA), εκδ. Παπαγρηγορίου – Νάκας, Αθήνα 2015.
- Παναγιωτάκης Ν., Η παιδεία και η μουσική κατά την Ενετοκρατία, εκδ. Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο 1990.
- Παπαδόπουλος Τζ., Στον καιρό της σχόλης, επιμ. Alfrend Vincent, μτφρ Ναταλία Δεληγιαννάκη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2013.
- Τσουχλαράκης Ιωάννης Θεμ., «Το βιολί στην κρητική μουσική παράδοση, ένας μεγάλος αδικημένος πρωταγωνιστής», Ιχνηλατώντας την κρητική παράδοση στο χθες και το σήμερα, Πανελλήνια Ομοσπονδία Κρητικών Σωματείων, Αθήνα 2011.
Διάβασε τα καλύτερα θέματα για την παράδοση και την ιστορία της Κρήτης μόνο στο Cretans.gr
