Η καλή χέρα, το σπάσιμο ενός καρπού από ρόδι, η ασκελετούρα και η πέτρα στην είσοδο κάθε νοικοκυριού είναι μερικά από τα έθιμα της Πρωτοχρονιάς σε πολλές περιοχές της Κρήτης.
Η Κρήτη παραδοσιακά αποτελεί τόπο ξακουστό για την πολυποίκιλη παράδοση της, που απαρτίζεται από πληθώρα εθίμων και φυσικά εξαίρεση δε θα μπορούσε να αποτελεί η Παραμονή της Πρωτοχρονιάς αλλά και η πρώτη μέρα του χρόνου.
Ας δούμε λοιπόν μερικά από τα έθιμα που αναβιώνουν στο νησί στο πέρασμα των χρόνων:
Παραμονή Πρωτοχρονιάς με τη «Βαρέλα» το πρωί και τη «Μπουγάτσα» το βράδυ
Αποτελεί πλέον ένα από τα έθιμα που τηρείται με ευλάβεια στο Ηράκλειο, περισσότερο για να θυμίσει τις εποχές που είχε και την ουσιαστική του συμβολή.
Κάθε παραμονή Πρωτοχρονιάς, στο κεντρικότερο σημείο της πόλης, το λεγόμενο «σταυρό», η τοποθέτηση της βαρέλας αναπαριστά τον παραδοσιακό τρόπο ρύθμισης της κυκλοφορίας, με τον τροχονόμο και τη σφυρίχτρα του, μέσα στη «βαρέλα» να καταφέρνει να φέρει στο σήμερα, εικόνες βγαλμένες από το παρελθόν.
Το έθιμο απαιτεί, ο τροχονόμος που τέτοια μέρα εκτελεί το καθήκον του ρυθμίζοντας την αυξημένη λόγω της ημέρας κίνησης στην αγορά, να δέχεται το κέρασμα από τους καταστηματάρχες της περιοχής. Κέρασμα γλυκών, ποτών ή ακόμη και εμπορευμάτων που διέθετε το κάθε κατάστημα της περιοχής. Παραδοσιακά, τον τροχονόμο μέσα στη «βαρέλα» επισκέπτεται και ο δήμαρχος της πόλης αλλά και ο περιφερειάρχης.
Κι όλα αυτά τις πρωινές ώρες της παραμονή της Πρωτοχρονιάς, γιατί το βράδυ, στα κεντρικότερα σημεία της πόλης, εκείνοι που κερδίζουν τις εντυπώσεις και το ενδιαφέρον είναι οι κατασκευαστές και πωλητές της παραδοσιακής «μπουγάτσας». Συνηθίζεται μάλιστα οι οικογένειες πριν την αλλαγή του χρόνου, να έχουν προμηθευτεί τη μπουγάτσα τους για το τραπέζι της βραδιάς, δίχως να λείπουν βέβαια και οι πιο παραδοσιακοί που ταυτίζουν την αγορά της μπουγάτσας με την πρώτη βόλτα αλλά και αγορά του χρόνου. Τα καταστήματα που βρίσκονται στη γνωστή και ως Πλατεία Λιονταριών, παραμένουν ανοιχτά σχεδόν μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες, πουλώντας και σερβίροντας μπουγάτσα, ακόμη και σε όσους επιθυμούν να την απολαύσουν, μετά τη διασκέδασή τους.
Το έθιμο της «καλής χέρας» και η ασκελετούρα
Τα παραδοσιακά κάλαντα, η υποδοχή του νέου έτους με βεγγαλικά και εκδηλώσεις σε πλατείες και η τήρηση του εθίμου της «πρωτιάς» κυρίως για τα παιδιά που έρχονται στον κόσμο μετά την έλευση του νέου έτους αποτελούν και για τους κατοίκους της δυτικής Κρήτης αναπόσπαστο κομμάτι της περιόδου της Πρωτοχρονιάς.
Στα Χανιά την παραμονή της πρωτοχρονιάς από νωρίς το πρωί μέχρι και αργά το απόγευμα σημείο συνάντησης πολλών είναι τα παραδοσιακά στέκια της δημοτικής αγοράς ωστόσο το αδιαχώρητο επικρατεί και σε όλα τα καταστήματα εστίασης .
Την τιμητική τους έχουν τα μικρά παιδιά επισκέπτονται νονούς, παππούδες, θείους για να τους κάνουν το ποδαρικό και να «εισπράξουν» την «καλή χέρα».
Σήμερα όπως και σε άλλες περιοχές της χώρας η επίσκεψη συνοδεύεται από χρηματικό ποσό που δίνει συνήθως ο παππούς, η γιαγιά, ο νονός στο παιδί. Ωστόσο παλαιότερα, η «καλή χέρα» ήταν ένα σπιτικό γλύκισμα που το έφτιαχναν οι νοικοκυρές, όπως κουραμπιέδες, μελομακάρονα και δίπλες, καθώς ούτε χρήματα υπήρχαν πολλά, αλλά ούτε και μαγαζιά με παιχνίδια…
Το χτύπημα της καμπάνας το πρωί της Πρωτοχρονιάς, κυρίως στην ύπαιθρο, «φέρνει» μικρούς και μεγάλους μετά την εκκλησία να παίρνουν ο κάθε ένας από μια πέτρα, να κάνουν το σταυρό τους και να την πηγαίνουν μέχρι το σπίτι.
Το σπάσιμο του ροδιού αλλά και της ασκελετούρας (άγριο φυτό που μοιάζει με μεγάλο κρεμμύδι) αποτελούν για τους κρητικούς ιδιαίτερα σημεία αναφοράς.
Η ασκελοτούρα ή σκυλοκρέμμυδο ή κρεμύδα (Scilla maritima) είναι συνηθισμένο φυτό στην Κρήτη και φυτρώνει άγριο παρ’ όλο που μοιάζει με ένα μεγάλο κρεμμύδι. Θεωρείται ότι υπάρχει μεγάλη ζωτική ενέργεια στην ασκελετούρα που μεταφέρεται στο χώρο και αυτός είναι ο λόγος που συνήθιζαν να την κρεμάνε στα σπίτια τους την Πρωτοχρονιά οι κάτοικοι της Κρήτης.
Πρόκειται για αρχαίο έθιμο καλοτυχίας που αναφέρεται ήδη από τον 6ο π.Χ. αιώνα.
Ακόμα και σήμερα σε πολλά κρητικά σπίτια τα παιδιά κρεμάνε στο τζάκι μια άδεια κάλτσα με την προσμονή το ξημέρωμα της Πρωτοχρονιάς να βρουν μέσα σε αυτή το δώρο που περιμένουν από τον Άγιο Βασίλη.
Το Ποδαρικό
Αυτός που μπαίνει πρώτος στο σπίτι από τα μέλη της οικογένειας συνήθως είναι ο οικοδεσπότης με μια εικόνα στα χέρια την οποία είχε αφήσει πριν από μέρες στην εκκλησία και έτσι την επαναφέρει μέσα στο σπίτι για να γίνει το ποδαρικό κι έπειτα έρχονταν μέσα στο σπίτι και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Στην περίπτωση που έμπαινε πρώτος κάποιος ξένος μέσα στο σπίτι, έμπαινε με το δεξί πόδι και έλεγε:
“Σας εύχομαι καλή χρονιά με το δεξί μου μπαίνω, πράμα μη με κεράσετε, δε θέλω να παχαίνω! Έτη πολλά να ζήσετε, αφέντες κι αφεντάδες, τα οζά σας να πληθύνουνε να γίνετε λεφτάδες!”
Το Σφάξιμο του Χοίρου
Τα χοιροσφάγια είναι ένα από τα πιο παλιά έθιμα καθώς κάθε οικογένεια εξέτρεφε στην αυλή του σπιτιού της ένα χοίρο για να τον σφάξει τις μέρες των γιορτών. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς ο άντρας του σπιτιού έσφαζε το ζώο και στη συνέχεια τα λουκάνικα και τα κρέατα του χοίρου τα κρεμούσαν σε ένα κοντάρι και τα κάπνιζαν σε φωτιά από αρωματικά ξύλα για να στεγνώσουν. Μετά τα κρεμούσαν στον ήλιο για να ξεραθούν καλά και η οικογένεια έτρωγε όλο το χρόνο το κρέας του χοίρου σε διάφορες μορφές, από απάκια, λουκάνικα μέχρι σύγκλινα.
Το σφάξιμο του χοίρου βέβαια δεν μπορεί να πει κανείς πως είναι αποκλειστικά Κρητικό έθιμο αφού στην πραγματικότητα οι ρίζες του είναι κατάλοιπο μιας ειδωλολατρικής λατρείας που ξεκίνησε από την Ελληνική αρχαιότητα, και πέρασε στην περίοδο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας όπου οι Ρωμαίοι θυσίαζαν χοίρους στα Σατουρνάλια, που γιορτάζονταν στις 17-25 Δεκεμβρίου και τους αφιέρωναν στον Κρόνο και στη Δήμητρα πιστεύοντας ότι με τη θυσία αυτή οι θεοί θα είναι ευνοϊκοί μαζί τους και θα τους δώσουν καλή σοδειά.
Η Πέτρα
Ένα ακόμη πρωτοχρονιάτικο έθιμο αποτελεί η τοποθέτηση μιας μεγάλης πέτρας στην είσοδο κάθε νοικοκυριού την Πρωτοχρονιά σε αρκετές περιοχές της Κρήτης. Η παράδοση αναφέρει ότι όσο μεγαλύτερη πέτρα επέλεγαν, τόσο περισσότερη ευτυχία, γαλήνη και χαρά υπήρχε στο σπίτι κατά τη διάρκεια του νέου έτους.
Συνήθιζαν στην Κρήτη, χαράματα Πρωτοχρονιάς “με την πρώτη καμπάνα τση εκκλησίας”, μικροί και μεγάλοι να σηκώνονται, να φορούν τα καλά τους ρούχα, χωρίς να μιλούν καθόλου και να κάνουν τρεις φορές το σταυρό τους. Έπειτα, έβγαιναν έξω από το σπίτι και ο καθένας έπαιρνε από μια πέτρα, όσο μεγαλύτερη μπορούσε να βρει και την τοποθετούσε μέσα στο σπίτι.
Μετά κάθονταν πάνω στην πέτρα που ο καθένας είχε φέρει και έλεγαν:
“Κλού -Κλού στα ορνίθια μας, καλοχρονιά στα σπίτια μας, όσο βάρος έχει η πέτρα τούτη, τόσο χρυσάφι κι ασήμι να μπει στα σπίτια μας!”.
Έπειτα από αυτή τη φράση έκαναν το σταυρό τους 3 φορές και καλημέριζαν τους υπόλοιπους για να πάνε στην εκκλησία. Στην επιστροφή στο σπίτι πρώτος έμπαινε ο πρωτότοκος υιός και μετά όλοι οι υπόλοιποι. Οι πέτρες έμεναν μέσα στο σπίτι για οκτώ μέρες και την τελευταία ημέρα ο καθένας έπιανε την πέτρα που είχε αφήσει και έκανε το σταυρό του 3 φορές και την έβγαζε πάλι έξω από το σπίτι.
Σίγουρα όσοι ζουν ή και κατάγονται από την Κρήτη έχουν ακούσει για αυτά τα έθιμα ή και τα έχουν ζήσει σε μικρότερη ηλικία. Αρκετοί βέβαια τα τηρούν ακόμη και στις μέρες μας!
