Ένας μύθος, χωρίς ιστορικές πηγές, γύρω από το θάνατο του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου
Στις 29 Μαΐου 1453, οι Οθωμαίοι «πάτησαν» την Πόλη, αλλάζοντας τη ροή της Παγκόσμιας Ιστορίας και τον γεωπολιτικό χάρτη. Εκείνη τη μέρα, ο Κωνσταντίνος ΙΑ’ Παλαιολόγος έπεφτε μαχόμενος… ή μήπως όχι; Κάποιοι λένε πως μαρμάρωσε, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι κατόρθωσε να διαφύγει.
Οι αφηγήσεις, οι θρύλοι και οι καταγραφές για το τέλος του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα είναι πολυάριθμες. Σχεδόν όλες, όμως, επικεντρώνονται στον θάνατό του, στο πώς βρέθηκε το κεφάλι του – αποκομμένο από το υπόλοιπο σώμα – και στο τι ακολούθησε με την αναγνώριση και την ταφή του.
Στην Κρήτη, ωστόσο, κυκλοφόρησαν θρύλοι όχι για το κεφάλι, αλλά για το σώμα του αυτοκράτορα. Σύμφωνα με την παράδοση, το ακέφαλο σώμα του μεταφέρθηκε στο νησί με τα πλοία των Κρητικών πολεμιστών που είχαν ταξιδέψει στη Βασιλεύουσα για να υπερασπιστούν την Πόλη. Δεν ήθελαν να “μαγαριστεί” περαιτέρω από τον αλλόθρησκο εχθρό η σωρός ενός γενναίου βασιλιά.
Ο θρύλος θέλει το σώμα να έχει ταφεί στην Ιερά Μονή Αγκαράθου, η οποία βρίσκεται 23 χιλιόμετρα από το Ηράκλειο. Και αν η ιστορία αυτή δεν στηρίζεται σε ιστορικές πηγές, έχει τη δική της σημασία. Μέσα από αυτήν, εκείνος που τη διαμόρφωσε επιχείρησε να αναδείξει την Κρήτη ως θεματοφύλακα και συνεχιστή της βυζαντινής παράδοσης.
Οι Κρήτες, ακόμα και μετά την υποδούλωση του νησιού τους στους Ενετούς, συνέχισαν να διαμορφώνουν την ταυτότητά τους μέσα από τη βυζαντινή αυτοκρατορία, την οποία θεωρούσαν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής και πολιτιστικής τους κληρονομιάς. Το συναίσθημα αυτό εντάθηκε ιδιαίτερα όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία προχώρησε στην ολοκληρωτική διάλυση του Βυζαντίου, σηματοδοτώντας την οριστική απώλεια ενός κόσμου με τον οποίο αισθάνονταν στενά δεμένοι.
Η σύνδεσή τους με το Βυζάντιο δεν ήταν μόνο ιστορική αλλά και βαθιά ριζωμένη στη θρησκευτική τους πίστη και τη συνολική τους νοοτροπία. Θεωρούσαν τους εαυτούς τους μέρος αυτής της μεγάλης αυτοκρατορίας και πίστευαν ακράδαντα πως, αργά ή γρήγορα, θα επέστρεφαν σε αυτήν. Ωστόσο, οι Οθωμανοί κατέστρεψαν κάθε ελπίδα αυτής της επιστροφής, πρώτα με την άλωση της Κωνσταντινούπολης και έπειτα με την κατάκτηση της ίδιας της Κρήτης, βάζοντας έτσι οριστικό τέλος στο όραμα μιας αναγέννησης του βυζαντινού κόσμου.
Ο θάνατος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου: Ιστορία και θρύλοι
Ο Γκιστάβ-Λεόν Σλυμπερζέ, επιφανής Γάλλος βυζαντινολόγος και αφοσιωμένος ερευνητής της ιστορίας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αναφέρεται στον θάνατο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου με συγκινητικούς και ηρωικούς όρους. Περιγράφει τον τελευταίο αυτοκράτορα ως έναν πραγματικό ήρωα, που όρθωσε το ανάστημά του απέναντι στην καταστροφή και έπεσε πρώτος από όλους τους συμπολεμιστές του. Η αγάπη του για την πατρίδα και η βαθιά αίσθηση του καθήκοντος που τον διακατείχαν ήταν τόσο ισχυρές, ώστε ακόμη και ο πιο αδιάφορος παρατηρητής δεν μπορεί παρά να συγκινηθεί βαθιά από την τραγική του μοίρα.
Στις αναφορές του Δούκα και του αρχιεπισκόπου Λεονάρδου για την τελική μάχη, καταγράφεται η δραματική στιγμή κατά την οποία ο αυτοκράτορας, βλέποντας την αγαπημένη του πόλη να καταλαμβάνεται από τους Τούρκους, φώναξε απελπισμένα:
«…δεν υπάρχει κανείς Χριστιανός να μου πάρει το κεφάλι;».
Όλες οι πηγές εγκωμιάζουν την ιπποτική του ανδρεία και επιβεβαιώνουν πως, όταν αντίκρισε τους Αγαρηνούς να εισβάλουν από το ρήγμα της άμυνας, φώναξε με απόγνωση:
«Η πόλη κυριεύτηκε και εγώ ζω ακόμα;».
Χωρίς δισταγμό, ρίχτηκε στη μάχη με απαράμιλλο θάρρος και έπεσε μαχόμενος μέχρι την τελευταία στιγμή.
Οι περιγραφές σχετικά με τον θάνατό του, ωστόσο, ποικίλλουν και διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. Ο θρύλος συχνά υποκαθιστά την αλήθεια, η οποία παραμένει μέχρι σήμερα αδιευκρίνιστη. Κανένας από τους χρονικογράφους της πολιορκίας δεν βρισκόταν παρών τη στιγμή της πτώσης του αυτοκράτορα, γεγονός που άφησε περιθώρια για πολυάριθμες εκδοχές.
Ο πιστός του Χαλκοκονδύλης, που μας κληροδότησε μία ιδιαίτερα συγκινητική διήγηση, συνόδευσε τον αυτοκράτορα στον τελευταίο του έφιππο περίπατο κατά μήκος των τειχών, αλλά κατά την κρίσιμη ώρα της μάχης βρισκόταν μακριά, εκτελώντας διαταγή για την επιθεώρηση ενός άλλου τμήματος της άμυνας. Ο Κριτόβουλος τοποθετεί τον θάνατο του βασιλιά κοντά στη μικρή πύλη, από την οποία είχε προηγουμένως αποχωρήσει τραυματισμένος ο Ιουστινιάνης. Ο Λεονάρδος ο Χίος καταγράφει ότι ο αυτοκράτορας έπεσε τραυματισμένος από τη λόγχη ενός γενίτσαρου, σηκώθηκε για να συνεχίσει τη μάχη, αλλά δέχθηκε το μοιραίο πλήγμα που τον έριξε νεκρό.
Ο Μοντάλδος παραθέτει δύο διαφορετικές φήμες που κυκλοφόρησαν εκείνη την εποχή: η μία αναφέρει ότι ο Κωνσταντίνος τσαλαπατήθηκε από τους πανικόβλητους στρατιώτες που υποχωρούσαν άτακτα, ενώ η άλλη ότι αποκεφαλίστηκε από έναν Τούρκο πολεμιστή. Ο Ρικκιέριος περιγράφει πως, παρά το γεγονός ότι είχε ήδη τραυματιστεί θανάσιμα, εξακολούθησε να μάχεται, χτυπώντας τους εχθρούς του αδιάκοπα μέχρι την τελευταία του πνοή.
Ο Πούσκουλος περιγράφει με δραματικό τρόπο τη μάχη σώμα με σώμα με τους γενίτσαρους: ο αυτοκράτορας φέρεται να σκότωσε τρεις αντιπάλους πριν πέσει από μία ισχυρή σπαθιά. Το κεφάλι του κόπηκε και μεταφέρθηκε στον Μωάμεθ, ο οποίος είχε υποσχεθεί αμοιβή για την παράδοσή του. Ο Δούκας αφηγείται πως δύο Τούρκοι διαπληκτίστηκαν για το ποιος έδωσε το μοιραίο χτύπημα στον αυτοκράτορα, πριν τελικά το κεφάλι του μεταφερθεί στο στρατόπεδο των Οθωμανών, όπου και αναγνωρίστηκε από τους πιστούς του, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Λουκάς Νοταράς.
Αμέσως μετά, το κεφάλι τοποθετήθηκε πάνω σε μία κολώνα στην πλατεία του Αυγουσταίου και στη συνέχεια γδάρθηκε, το δέρμα του γεμίστηκε με άχυρα και στάλθηκε σε διάφορες πόλεις της Ανατολής, ώστε να διαπομπευθεί ως σύμβολο της οθωμανικής νίκης. Ο Μοντάλδος αναφέρει ότι στάλθηκε στον πασά της Βαβυλώνας μαζί με 40 νεαρά αγόρια και 40 παρθένες ως λάφυρα πολέμου. Ο Μωάμεθ διέταξε αυτή την ταπεινωτική διαπόμπευση, ώστε να διαδώσει σε όλη την Ασία τον θρίαμβο της ημισελήνου.
Ένας Πολωνός γενίτσαρος κατέθεσε ότι ο Κωνσταντίνος πάλεψε με αδιανόητη γενναιότητα, ώσπου τελικά ένας γενίτσαρος τον αποκεφάλισε και μετέφερε το κεφάλι του στα πόδια του σουλτάνου, λέγοντας: «Ευτυχισμένε σουλτάνε, ορίστε το κεφάλι του πιο φοβερού από τους εχθρούς σου». Ο Μωάμεθ, απευθυνόμενος σε έναν αιχμάλωτο Έλληνα, τον ρώτησε αν μπορούσε να αναγνωρίσει το κεφάλι. Με δάκρυα στα μάτια, εκείνος επιβεβαίωσε πως ανήκε στον αυτοκράτορα.
Η πιο αξιόπιστη εκδοχή φαίνεται να είναι εκείνη που περιγράφει την αναγνώριση του πτώματος του Κωνσταντίνου από τα αυτοκρατορικά σανδάλια, διακοσμημένα με τους δικέφαλους αετούς. Σύμφωνα με μαρτυρίες, μόλις ο σουλτάνος πληροφορήθηκε τον θάνατο του αυτοκράτορα, κάλεσε τους επιφανείς αιχμαλώτους να αναγνωρίσουν το κεφάλι, μια στιγμή που συνοδεύτηκε από βαθιά συγκίνηση.
Στα χρόνια που ακολούθησαν πολλές είναι οι αναφορές για το σημείο όπου ετάφη ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος. Αναφορές που θέλουν τη σορό του να θάβεται εντός της Αγίας Σοφίας δεν μπορούν να επαληθευτούν. Η πιο πιθανή εξήγηση έχει ως εξής. Τα δύο πρώτα χρόνια μετά την Αλωση της Κωνσταντινούπολης, το Πατριαρχείο κατέφυγε στον ναό των Αγίων Αποστόλων, που χρησιμοποιούσε ως έδρα του. Ο ναός ωστόσο εγκαταλείφθηκε στη συνέχεια από το ιερατείο της χριστιανικής εκκλησίας, με τον Μωάμεθ να διατάζει να γκρεμιστεί ώστε να αναγερθεί στη θέση του το Φατίχ Τζαμί.
Αν τα οστά του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου βρίσκονταν σε εκείνον τον ναό πιθανότατα να χάθηκαν μετά την κατεδάφισή του ή να μεταφέρθηκαν σε άλλο σημείο. Αναφορές σημειώνουν πως τα λείψανα Αποστόλων, αλλά και μελών βασιλικών οικογενειών τοποθετήθηκαν σε δύο κρύπτες δεξιά και αριστερά του ναού της Αγίας Θεοδοσίας, ο οποίος μετατράπηκε στη συνέχεια σε μουσουλμανικό τέμενος, το Γκιουλ Τζαμί. Αν και καταγράφεται μια τέτοια συνήθεια από πλευράς Φαναριωτών, ωστόσο δεν μπορεί να εξακριβωθεί με κάποιον τρόπο αν και τα οστά του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου βρίσκονται εκεί. Κάπου εκεί, έρχεται και ο θρύλος θέλει το σώμα να έχει ταφεί στην Ιερά Μονή Αγκαράθου.
Παρά τις διάφορες εκδοχές και τους θρύλους που γεννήθηκαν γύρω από το τέλος του, ένα είναι σίγουρο: ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος έπεσε μαχόμενος με αξιοπρέπεια, υπερασπιζόμενος μέχρι τέλους την Πόλη και την αυτοκρατορία του, αφήνοντας πίσω του μια κληρονομιά ηρωισμού και θυσίας που παραμένει ζωντανή στην ιστορική μνήμη.
